La doktrino (Dhammo).

La vorto, per qua la Buddhisti nomas lia religio, Dhammo, tradukesas per doktrino, lego, normo, religio, vereso, mondordino, segun la senco dil frazo; fakte, ol kombinas omna ta signifiki ed esas por la buddhisti omno to quon ni expresas per ta vorti.

Nia konoco dil vera, autentika Buddhismo fondesas sur la santa libri dil tale dicita sudala Buddhismo, skribita en Pali linguo, linguo qua relatas la Sanskrita simile quale la Italiana la Latina. La kolekturo nomesas Tipîtaka, t.e. Tri Korbi, pro ke ol esas dividita en tri parti. Quankam ol notesis skribe erste kelka yarcenti pos la morto di Buddho, ni esas justifikita konsiderar lia texto kom autentika. Esas vera, ke on ja savis skribar ye la tempo di Buddho, ma pro manko di materii sur qui on povus skribar, on uzis la skribaji nur por oficala avizi, quin on grabis sur stoni. Ma la memor-fakultato dil Hindui esis ed esas tante granda e perfekta, ke mem ankorecadie, quankam on havas omna ta libri, ed anke ti dil Brahmani, skribita sur sikigita folii di palmieri, od imprimita sur papero, la majoritato dil monaki e sacerdoti savas li tote memore. Max Müller, un del maxim eminenta exploristi en ica fako dicis, ke, se omna ta libri destruktesus, li povus esar restaurata integre da ta personi. Pro la motivo, ke komence la diskursi, e.c. konservesis memore, on uzis tre habila helpilo por memorar li plu facile; on repetadis certa frazi, precipue le maxim importanta vice uzar vorti quale ed, od, e.c.  Kande li notesis skribe, on konservis li integre, t.e. kun omna repeti; ye unesma vido od audo lo semblas a ni tre stranja, ma pos kelka tempo on kustumeskas lo, e kontree la repeti di ta importanta temi en belega linguo sonas impozante ed inkulkas su anke en nia memori. Ma altra e plu importanta efekto di ta metodo esas, ke la texti esas extraordinare exakta, ed omna mikra deviaco od eroro dil kopiisti quik deskovresas, per komparo kun similia expresuri.

Detalo quan me volas ankore mencionar esas, ke la diskursi da Buddho komencas sempre per la vorti: «Tale me audis». Lo venas de ke pos la morto di Buddho la dicipuli aranjis koncilo ed omnu repetis la diskursi, quin lu audis e memoris. Do en multa kazi ni certe havas ne nur la idei, ma la propra vorti di Buddho.

La maxim bona moyeno enduktesar en la doktrino di Buddho esas komencar per la diskurso quan lu ipsa komence uzis, kande lu parolis a la kin asketi e quan me, ja aludis. Ol nomizesas: «La Diskurso pri la Fondo dil imperio di Yusteso» ed esas reale la fundamento dil doktrino. Ol traktas la tale dicita Quar Nobla Veraji, e lua texto esas:

«Esas du extremi, frati, quin mustas evitar ta qua tendencas a la redemteso. La una extremo, la tendenco al satisfaco dil pasioni e sensuala jui, esas vulgara, ordinara e koruptanta. L'altra extremo, la su-tormento, esas chagrenizanta, tormentanta e vana. Nur la mez-voyo, quan la Parfinito trovis, evitas ta du labirinti, apertas la okuli, donas savo e duktas a la liberigo, al sajeso, a la lumizo, al Nibbanam.

To esas la Nobla Okopla Mez-voyo, nome justa koncepto, justa rezolvo, justa parolado, justa ago, justa vivo-maniero, justa esforco, justa meditado, justa koncentrado.

Ico, frati, esas la nobla verajo dil sufro: Nasko esas sufro, maladeso esas sufro, morto esas sufro, chagreno, mizero, doloro e desespero esas sufro. Esar unionita a ne-amataji, esar separita de amataji, ne obtenar to quon on deziras esas sufro; kurte, la kin grupi di adherado esas sufro.

Ico, frati, esas la nobla verajo dil nasko dil sufro: Ol esas la dursto, qua genitas rinasko, qua akompanesas da plezuro e juado, qua amuzas su sive hike sive ibe, nome la dursto a sensual avideso, la dursto a vivo en ica od altra mondo, la dursto a nihiligo.

Ico, frati, esas la nobla verajo dil ceso dil sufro: Lo esas la tota renunco, nihiligo, forjeto, desmeto, forpulso di ca dursto.

Ico, frati, esas la nobla verajo dil voyo qua duktas al ceso dil sufro: Ol esas ica nobla okopla voyo, nome justa koncepto, justa rezolvo, justa parolado, justa ago, justa vivo-maniero, justa esforco, justa meditado, justa koncentrado.»

Ica poka frazi ye unesma aspekto semblas tre simpla, preske tro simpla por enuncar la fundamento di granda religio o filozofio; ma tamen li esas omno to e bezonas multa studiado por esar komprenata en lia toteso. La sola maniero por facar to, esas rilektar li ofte, e meditar profunde pri li. Me volas kurte explikar li.

L'unesma verajo ne bezonas multa expliki. On nur devas regardar cirkum su per apertita okuli ed oreli por konvinkesar, ke la vivo esas sufro e ke la poka instanti, dum qui on ne sufras, korpale o mentale, esas nur interrupti dil sufro. Ne esas necesa regardar la mondo-milito kun lua sennombra dolori e lakrimi, pro ke on povus objecionar, ke ol esas extraordinara situeso; on devas nur vizitar la hospitali, la karceri, la dementerii, la hemi dil poviri, la bucheyi ed altra tala loki por konvinkesar pri la vereso dil unesma verajo. Ti qui vivas tante egoiste, ke li ne vidas omnube la nemezurebla sufro, o qui opinionas, ke «ca mondo esas la maxim bona de omna posibla mondi» (Leibniz), povas refuzar la doktrino di Buddho; ol ne facesis por li. Esas do nur necesa explikar la expresuro: «La kin grupi dil adherado.»  Buddho per preske naturciencal exakteso deskompozis la homo en kin ingredienti: La korpo, la sentimenti, la percepto, psikala tendenci (subkoncio), e la koncio. E lu pruvis, ke li esas pasema single e konseque kune. Do la adherado a tante pasema kozi, al personalajo, esas vana e duktas balde o tarde al sufro.

Esas necesa examenar plu detaloze la duesma verajo; ol montras la kauzo dil universala sufro. Ta kauzo dil tota divenado, do, dil vivo e di omna sufri, nomesas Trishna en Sanskrita, Tanha en Pali. La literala traduko di ca vorti signifikas: Dursto. Probable on selektis ta vorto pro ke en varmega landi, quale India, la dursto esas la maxim granda tormento. La senco en nia expres-maniero esas volo al vivo. («Sen komenco e fino esas ica mondo, nekonocebla esas la komenco dil enti submersita en iluzioni, qui, sizita dal volo al vivo, sencese esas duktata a nova naski e nova sufri.») Ma ol ne esas la volo al vivo da Schopenhauer, qua esas trans tempo, spaco e kauzeso, do metafizikala, la «kozo en su». Kontree Buddho docas, ke la volo al vivo, la dursto, esas cisa, quale omno qua esas acesebla per nia konoco, e ke ol esas submisita a la lego dil kauzeso. Altre ol ne povus esar la aganta kauzo dil vivo e konseque dil sufro. Ma ol esas anke la efekto di kauzi, altre ne esus posibla nihiligar ol per la nihiligo di la kauzi. Ta dursto o volo al vivo esas la volo al existo, qua manifestas su en homi, animali e planti, e mem en la ne-organika naturo. En la homi ol esas la koncianta e nekoncianta volo ed manifestas su pozitive kom avideso, negative kom odio, omnakaze kom egoismo. En kelka homi ta dursto manifestas su kom dursto al nihiligo; esas ti qui ocidas su. Ma to anke esas vana, nam esas anke speco di egoismo, e li mustas rikomencar en nova vivo ube li cesis. Nur ti qui ja atingis la skopo, povas ocidar su sen mala efekto. Omna lia agi esas senegoista.

La triesma verajo esas simpla: Se la kauzo, la dursto, cesas, anke la efekto, la sufro, cesas.

La quaresma verajo montras la voyo, qua duktas al ceso dil sufro, la nobla okopla voyo. Omna de ta ok parti komencas per la vorto justa, e quo esas justa en omna kazo, explikesas detale en la diskursi di Buddho, quale omna punti dil sistemo. Me povas donar nur kurta rezumo pri li.

Justa koncepto siginifikas justa opinioni pri la naturo dil existo, la profunda savo dil quar veraji, e libereso de superstico e prejudiki.

Justa rezolvo esas la ferma rezolvo vivar segun la doktrino pos esir trovata kom vera, e perseverar til la fino, l'atingo dil skopo.

Justa parolado esas: Ne mentiar, ne kalumniar, ne parolar rude e ne parolachar superflue.

Justa ago esas: Ne mortigar nek homi nek animali, ne prenar to quon on ne recevas voluntale, ne vivar nechaste.

Justa vivomaniero esas: Ne havar profesiono od okupeso qua efektigas sufro ad irga vivanta ento, exemple buchar, chasar, vendar ebriiganta drinkaji, sklavo-komerco, e.c.

Justa esforco esas quaropla: L'esforco por ne lasar naskar en ni mala pensi e deziri; l'esforco por forpulsar mala pensi e deziri, qui ja existas en ni; l'esforco por vekigar lo bona qua ne ja existas en ni; l'esforco por developar lo bona qua ja existas en ni. (Por montrar quale la Buddhismo ne nur donas preskripti e lasas la sequo al singlu, ma anke explikas quale on devas exekutar li e montras la maxim bona maniero facar lo, me volas citar, quale ol konsilas facar l'esforco por ne lasar naskar en ni mala pensi e deziri. Ol dicas: Kande tala pensi e deziri naskas, on devas probar ganar ek ta idei altra salutara, od on devas examenar la doloroza naturo di ta pensi, od on devas ne donar a li irga konsidero od atenco, od on devas analizar le e deskompozar li en lia elementi, od on devas abatar li kun apliko di omna fortesi e kun uzo dil maxim granda energio. E lore on vidos ke ta mala, nesalutara pensi dissolvesas e desaparas e la mento divenas ferma, kalma e forta. - Ed omna ta moyeni itere single explikesas en diversa diskursi por montrar, qua de ta moyeni esas la maxim bona en singla kazo.)

Justa meditado che la Buddhisti okupas quaze la sama funciono quale la prego che la deisti, (Judi, Kristani e Mahomedani). Ol vizas ke la doktrino divenez, por tale dicar, intuicala, e penetrez la tota pensado ed agado dil homo. Nam ne suficas askoltir e komprenir la doktrino, ma on devas inkulkar ol per iterata studiado e per certa exerci, tale ke ol esas sempre prezenta e guidas la ago, mem la semblante minim importanta, en omna instanto.

Justa koncentrado signifikas interna kolektado, koncentrado dil spirito. Ica koncentrado ofte duktas a stando di quaze su hipnoto; on asertas ke ta stando helpas penetrar a diversa trancendanta kapablesi; ma ca stadi ne esas necesa por atingar la skopo, Nibbanam, ma nur helpili, e Buddho ipsa dicis ke li sole ne suficas por atingar ta skopo.

Ni vidis nun, ke la diskurso pri la Quar Nobla Veraji, qua ye unesma instanto semblas preske tro simpla por kontenar la tota doktrino, fakte esas profundega e bezonas longa studiado por komplete komprenesar.

Existas anke kurta formulo, qua donas la esenco dil doktrino per un frazo. Ulfoye Sariputto, lore adheranto di altra maestro, renkontris Assaji, un del kin unesma dicipuli di Buddho, e questionis lu pri la doktrino, quan il sequis. Assaji respondis, ke il ne povas donar detaloza deskripto dil doktrino, esante dicipulo nur depos kurta tempo, ma Sariputto pregis lu donar nur kurta rezumo, e lore Assaji dicis: «De la kozi, qui rezultas de kauzo, la Parfinito deklaris la kauzo ed anke lia nihiligo. Ton la grand asketo docas.» Kande Sariputto audis ta vorti, lu komprenis: «Irgo qua esas submisita al nasko, esas anke submisita al ceso.» Tre joyigita lu komunikis ta expliko a sua amiko Moggallano, e la du juntis su al frataro di Buddho e divenis lua maxim eminenta dicipuli.

En ta sentenco ni renkontras l'unesma formuligo di la lego dil kauzeso, di kauzo ed efekto (Nidanam en Pali). E reale Buddho ne nur esas la deskovrinto di ta lego, sur qua esas fondita nia tota cienco, ma lu konstruktis sur ol sua tota doktrino. La maxim simpla formulo, per qua on expresis ta lego, esis: «Se ico esas, ito esas, se ico ne esas , ito ne esas.»

En la diskursi di Buddho on renkontras tre ofte formulo de dekedu membri, qua donas konekto di kauzo ed efekto en plu metodala maniero, la tale dicita Pataccasamuppado, (la litero, quan on trasskribas per c en Pali, pronuncesas ch en Ido), la Origino per Dependo. L'unesma membro di ta kateno (konekto) esas Avijjà o nesavo, e la formulo enumeras la diferanta kateno-membri, til ke on arivas al fino, nasko, morto e sufro. Lo duktus ni tro fore, se ni volus enumerar la tota kateno ed explikar la singla parti. La formulo, ligante la singla membri, sempre uzas la vorti: «Dependante de... formacesas...», ed ol finas per : «Tale la tota sufro-kateno naskas.» Pose retroirante la formulo dicas: «Per la kompleta abandono di... cesas...», ed ol finas per: «Tale la kompleta nihiligo di ta sufro-kateno eventas.» - Me volas nur direktar la atenco al unesma membro e konseque al prima kauzo dil sufro, nesavo, por montrar quale alte la Buddhismo prizas la savo. Nesavo en la Buddhista sistemo esas la prima kauzo di omna malaji, mem dil vicii, qui pro to en la Buddhismo on ne nomas peki, ma erori. Plu tarde ni vidos, ke la perfekta homo bezonas etiko e savo; nur una de la du ne suficas. Etiko esas la bazo; intelektala perfektigo esas egale necesa. Fakte la Buddhismo esas nur sistemo di su-kontrolado e su kulturo.

Buddho docas ke omno en la mondo esas evento, proceso, divenado, transformo e paso. Kande ulu questionis lu: «Quo esas omno?» lu respondis: «Okulo e korpala formi, oreli e soni, nazo ed odori, lango e sapori, korpo e kontakti, mento ed idei.» Do Buddho deskompozas la mondo en lua elementi preske tote samamaniere, ya mem preske per la sama vorti, quale nia maxim progresema ciencisti. (On vidas ke la Hindui agnoskas sisesma senco, la mento).

Buddho limitizis su strikte al problemo quan lu volis solvar, la sufro e la cesigo dil sufro. Ulfoye lu dicis: «Quale la maro esas permeita nur da un saporo, la saporo dil salo, tale mea doktrino esas permeita nur da un saporo, la saporo dil redemto.» Ed altrafoye: «Nur unon me docas, la sufro e la redemto del sufro.» E lu refuzis diskutar la metafizikala spekulaji di sua samtempani. Il pozis su ferme sur la sulo dil realeso e sempre insistis, ke on devas regardar la kozi quale li fakte esas. Do en la Buddhismo nultempe eventis e nultempe povas eventar kontreajo inter religio e cienco, quale en omna altra religii. Kande unfoye ermito venis che lu e pozis la lore ordinara questioni: «Ka la mondo esas eterna o ne, ka la mondo esas sen-limita o ne, ka la korpo e l'anmo esas sama, o quale l'anmo diferas del korpo, ka l'ento qua esas redemtita del cirklo dil metempsikoso existas o ne plus existas, od existas ed anke ne existas, o nek existas nek ne existas pos la morto?» lore Buddho respondis per la sequanta parabolo: «Se irga homo esas atingata da venenizita flecho, e lu dicus al mediko, qua volas extraktar la flecho: Me ne permisas extraktar la flecho, til ke me savas, de qua kasto la homo esas qua pafis ol, quale lu nomesas, ka lu esas granda o mikra, korpulenta o tenua, ube lu lojas, ek qua materio esas la pinto dil flecho, ek qua materio esas la kordo dil arko, e. c., e. c., ta homo mortus ante ke lu savus omno to. Same ulu, qua volus studiar omna ta filozofiala e metafizikala questioni, mortus ante ke lu konceptabus li. La respond e solvo di tala questioni ne duktas al kalmigo, al reala savo, a la lumizeso, al Nibbanam.» Ma la limitizeso al realeso ed al questiono pri la sufro e la redemto del sufro tote ne signifikas renunco a serioza e profunda pensado. Segun la doktrino di Buddho, la redemto ne esas por la mentale povri, ma nur por la serioza penseri.

Pro ke Buddho limitizis su strikte al realeso, lu anke refuzis spekular pri una unesma kauzo; omno quo existas, o plu bone dicita, omno quo eventas, esas efekto de kauzi, ta kauzi anke esas efekti de kauzi e tale al infiniteso; unesma kauzo ne esas pensebla. Do ne existas kreinto dil mondo, exter-mondala mondo-domminacisto e mondo-judiciisto; unesme pro ke la questiono pri la kreinto di ta kreinto quik prizentas su, e duesme pro l'universala valideso di la lego dil kauzeso, ne existas okaziono, nek spaco, por deo qua povus intervenar en la mond-ordino.

Ma Buddho ne negas la posibleso dil existo di tale dicita deo o dei, altravorte, di enti superiora a homi. La Hindui tatempe kredis ye multa dei kun un maxim alta deo, Brahma, e lia religio, konsistis precipue en pregi e sakrifiki a la diversa dei. Buddho ne disputis la existo di dei, pro ke quale ni ja vidis, lu limitizis su strikte ye sua temo ed evitis omna metafizikala, super-tera teorii. Ma lu docis, ke anke la dei, se li existas, esas submisita a la lego dil kauzeso, ke se forsan li vivas multe plu longe kam homi, esas plu povoza e posedas qualesi, qui ne ja developesis che la homi, tamen li esas mortala e ne havas povo por intervenar en la mond-ordino, nek por rekompensar, nek por punisar. L'universo esas grandega ed en ol povas existar multega posiblesi, nur ne la posibleso nihiligar la lego dil kauzeso, la fundamento dil mond-ordino. Tale la dei en la Buddhismo divenas quaze figuranti e servas en la populara, etikala rakonti por augmentar la bona qualesi di Buddho; generale li esas bonvolanta e quaze servisti di Buddho, omnakaze nenociva. Existas multa tala rakonti, tre interesanta kom indiko di la lora tempi, e preske sempre tre humoroza; fakte la humuro esas anke signo dil vera Buddhismo, ne nur la seriozeso. La maxim alta deo, Brahma, en ta rakonti esas generale bon-kordia kerlo, fiera pri sua ofico, ma ne tre inteligenta. Ma regretinde me povas citar nula de ta rakonti pro manko di spaco, ol duktus ni tro fore de nia projeto; me povas nur donar la maxim importanta punti e devas omisar omna kozi di duesma ordino.