У некаторых выпадках Брэст і Гродна разам служылі своеасаблівай сцэнай для драматычнай барацьбы Вітаўта за ўладу. Напрыклад, у 80-х гадах XIV стагоддзя Вітаўт, паводле звестак з Летапісу Вялікіх князёў Літоўскіх, знаходзіцца з маці Бірутай у Гродне, а пасля яе ад'езду ў Брэст, збірае ў горадзе над Нёманам сілы для паходу супраць свайго стрыечнага брата Ягайлы. Менавіта ў Брэсце, паводле некаторых звестак, Бірута была забіта людзьмі вераломнага пляменніка яе мужа.

Пад 1387 годам Ян Длугаш згадвае Вітаўта ў ліку іншых князёў, выкліканых у Вільню каралём Ягайлам.

«Па каралеўскім загадзе сабраліся браты караля, троцкі князь Скіргайла, гродзенскі Вітаўт, кіеўскі Уладзімір, наваградскі Карыбут…»

У пераліку князёў Вітаўт названы менавіта гродзенскім князем, што можна трактаваць як указанне на вялікшую значнасць Гродна ў параўнанні з Брэстам.

Падчас чарговага супрацьстаяння Ягайлы і Вітаўта, першы вырашыў нанесці ўдар па вотчынных уладаннях суперніка. Хутка ўзяўшы Брэст, кароль падышоў да Гродна, дзе абложнікаў чакала доўгая і ўпартая барацьба з вернымі Вітаўту гарнізонамі. У выніку аблогі 1390 года, воіны польскага караля ўсё ж захапілі гродзенскія ўмацаванні.

Сярод дадзеных, якія сведчаць аб важнасці таго ці іншага населенага пункта, знаходзяцца і звесткі аб стварэньні розных абарончых пабудоў. Вядома, што ў Гродне Вітаўт разгортвае маштабнае замкавае будаўніцтва, падарыўшы гораду адзін з найлепшых фартыфікацыйных комплексаў краіны. На стыку XIV і XV стагоддзяў у горадзе над Нёманам існуюць два каменныя замкі — Верхні і Ніжні. Падобныя сістэмы двух каменных умацаванняў знаходзіліся толькі ў некаторых найважнейшых гарадах Княства: Вільні, Троках і, як мяркуецца, Віцебску.

Замак Брэста ў гэты час заставаўся ў асноўным драўляным, хаця, як мяркуецца, уключаў каменную вежу валынскага тыпу, так званы «столп», пабудаваны яшчэ ў XIII стагоддзі.

У сучаснай гістарычнай літаратуры Гродна ўсё яшчэ часта называюць «другой сталіцай Вітаўта», аднак жа, які горад лічыўся першай сталіцай, Вільня або Трокі, часта не ўдакладняецца. Так ці інакш, нават калі лічыць падобны статус горада пэўным перабольшаннем, варта адзначыць, што Гродна без усялякага сумнення, разам з Трокамі, Вільняй і Коўнам, уваходзіў у пералік асноўных рэзідэнцый вялікага князя Вітаўта, а таксама часта прымаў і польскага караля Ягайлу. Важнай рэзідэнцыяй уладцаў быў таксама замак у Берасцi.

Калі пры Вітаўце і Ягайле Берасце хутчэй знаходзіцца ў цені Гароднi, то пры Казіміры Ягелончыку горад над Бугам ужо можна назваць як мінімум не менш важнай рэзідэнцый польска-літоўскіх манархаў. Па звестках польскіх гісторыкаў, менавіта ў Гродне Казімір атрымлівае прапанову стаць валадаром Кароны, а ў Брэсце згаджаецца ўзысці на сталец Польскага каралеўства, гэта значыць у перыяд праўлення Казіміра, Гродна і Брэст у чарговы раз «дзеляць паміж сабой» важную гістарычную падзею.

Казімір Ягелончык даволі шмат часу бавіў у берасцейскім замку, калі адпраўляўся з Кракава ў літоўскія землі, а таксама вяртаўся з Княства ў Карону.

Важным паказчыкам палітычнага статусу як Гродна, так і Брэста можна назваць колькасць сеймаў ВКЛ, праведзеных ва ўказаных гарадах дзяржавы. Звесткі даследчыкаў аб гэтых найважнейшых актах палітычнага жыцця дзяржавы даволі моцна адрозніваюцца. Існуюць розныя погляды на пачатак сеймаў, і часта менавіта Гродна аб'яўляецца месцам правядзення першага сейма, хаця некаторыя даследчыкі адлічваюць гісторыю склікання старадаўніх парламенцкіх асамблей Княства ад схода ў Віцебску, а іншыя ад збору шляхты ў Вільнi. Так ці інакш, у большасці публікацый сталіца ВКЛ Вільня паказваецца горадам, які прыняў найбольшую колькасць сеймаў краіны, а вось другое месца займае Брэст. Гораду над Нёманам дастаецца толькі бронза ў гэтай ганаровай гонцы. Падобнае ўзвышэнне Берасця было намечана, на думку аўтара, менавіта ў перыяд праўлення Казіміра Ягелончыка, які, аднак, памёр у сваёй гродзенскай рэзідэнцыі.

Такім чынам, грунтуючыся на статусе «другой сеймавай сталіцы» Вялікага княства Літоўскага можна казаць аб тым, што Брэст, у перыяд кіравання Казіміра Ягелончыка, а затым і Жыгімонта Старога, як мінімум не саступаў Гародне палітычнай вагой, а можа быць і пераўзыходзіў горад над Нёманам па сваім значэнні.

Аднак ужо ў канцы праўлення Жыгімонта Аўгуста альтэрнатыўны Вільні цэнтр палітычнага жыцця па-за ўсякім сумневам знаходзіцца ў Гродне, дзе праходзіць прыём буйных дэлегацый розных краін, паказаны на вядомай гравюры Гродна, аўтарства Мацея Цюндта, і збіраюцца сеймы краіны, на якіх кароль вядзе падрыхтоўку да уніі Польшчы і ВКЛ.

Прыём у Гродне турэцкага пасольства. Гравюра Цюндта, 1568 год.

Пасля аб'яднання краін у канфедэрацыю, уладаром нядаўна створанай Рэчы Паспалітай неўзабаве становіцца Стэфан Баторый. Менавіта асабісты выбар гэтага манарха, які вылучаў Гродна сярод іншых населеных пунктаў краіны, у значнай ступені абумовіў будучае ўзвышэнне яго любімай рэзідэнцыі, і гэта ў выніку дазволіла гораду над Нёманам абысці нават Вільню, стаўшы фактычнай сталіцай ВКЛ.

Баторый пабудаваў у Гродне, па ўспамінах французскага падарожніка XVII стагоддзя Дзюпонта, «адзін з найпрыгажэйшых каралеўскіх дамоў у каралеўстве», што, зразумела, было істотным фактарам, якi прадвызначаў увагу наступных манархаў Рэчы Паспалітай да гродзенскага замка. Вектар узвышэння Гродна, намечаны Баторыем, умацоўвае статус горада, зафіксаваны, напрыклад, у кнізе нямецкага гісторыка Цайлера, выдадзенай у 1647 годзе. У ёй Гродна называецца «выбітным» і «другім пасля Вільні».

Асноўнай рэзідэнцыяй манархаў у гэты час з'яўляецца Варшава. Гродна стаяў якраз на актыўна выкарыстоўванай дарозе паміж сталіцай ВКЛ Вільняй і галоўнай рэзідэнцыяй каралёў і вялікіх князёў у Польшчы. Пры гэтым Брэст застаецца ў баку ад найкарацейшага шляха ўладцаў з фактычнай сталіцы Кароны ў сталіцу Княства.

У 1673 годзе Хрыстафор Пац дабіваецца так званай «літоўскай альтэрнатывы», гэта значыць правядзення сеймаў Рэчы Паспалітай на тэрыторыі ВКЛ. Сеймавым горадам Літвы прызначаецца Гродна. Падобна Брэсту, які быў некалі «другой сеймавай сталіцай» Княства, Гродна ператвараецца ў другую сталіцу ўсёй Рэчы Паспалітай. Цяпер гэта галоўны горад Літвы, хаця, у некалькі парадаксальным ключы, ён не мае свайго ваяводства, якое ёсць у Брэста. Тым не менш, у самым канцы існавання Рэчы Паспалітай Гродна, без усялякага сумнення — фактычная сталіца ВКЛ, дзе і перагортваюцца заключныя старонкі існавання Княства, у прыватнасці, праходзіць апошні сейм Рэчы Паспалітай, пасля якога адбываецца паўстанне Касцюшкі, а пасля гэтага — палон апошняга вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага ў горадзе над Нёманам, і адрачэнне бяздольнага манарха ад трону.

Пасля далучэння Берасцейшчыны і Гарадзеншчыны да Расійскай імперыі, статус Гродна быў такі высокі, што першапачаткова менавіта горад над Нёманам быў прызначаны цэнтрам краю, хаця неўзабаве сталіца перамясцілася ў Вільню.

У створанай расійскай адміністрацыяй новай губерніi Брэст стаў сталіцай павета, а губернскім горадам — Гродна, хоць, горад над Бугам быў больш-менш супастаўны з губернскім цэнтрам па колькасці насельніцтва.

Раздзелены Берасцейшчына і Гродзеншчына былі ў складзе ІІ Рэчы Паспалітай. У 20-х гадах ХХ стагоддзя палякі зрабілі Брэст цэнтрам ваяводства, а Гродна толькі цэнтрам павета ў складзе ваяводства са сталіцай у Беластоку.

У складзе БССР Гродна і Брэст атрымалі свае вобласці, такім чынам зраўняўшыся ў сталічным статусе.

Цэнтрамі абласцей гэтыя заходнія гарады з'яўляюцца і ў складзе Рэспублікі Беларусь.

На момант напісання кнігі Гродна — буйнейшы заходнi горад, які лідзіруе ў большасці ўнутраных рэйтынгаў самых прыгожых гарадоў Беларусі, затое Брэсцкая крэпасць прымае большую, чым любы гродзенскі аб'ект, колькасць турыстаў, якія ў асноўным едуць з Расіі.

Два цэнтры на захадзе Беларусі. Два такія блізкія, але ў нечым і такія далёкія, цудоўныя гарады. Іх гісторыя — не толькі гісторыя своеасаблівай барацьбы за палітычную вагу, але і летапіс як бы падзеленых паміж двума гарадамі, эпахальных падзей, якія мелі ўплыў на сотні тысяч продкаў сучасных беларусаў. Таму гарады злучаны адмысловымі глыбіннымі ніцямі, якія не заўсёды проста ўбачыць абывацелям, але якія і нельга разарваць, пакуль чалавечая цывілізацыя захоўвае прыведзеныя вышэй гістарычныя звесткі ў сваіх вялiкіх архівах.

Гродзенскую крэпасць збіраліся будаваць вельмі доўга — так доўга, што ў выніку рэальна прыступілі да будаўніцтва толькі ў канцы XIX стагоддзя. Некаторыя праекты крэпасці прадугледжвалі ўзвядзенне ўмацаванняў у цэнтральнай частцы горада, што, у выніку, скончылася б для старога Гродна катастрофай, хаця, як можна меркаваць, не такой маштабнай, як у Брэсце, але ўсё ж жахлівай па сваіх наступствах для ўсёй культуры беларускага народа.

У выніку, у Гродне зрабілі тое, што, несумненна, трэба было зрабіць у Берасце. Аб'екты крэпасці ўзвялі не ў цэнтры Гродна і, адпаведна, яны не пашкодзілі каштоўнай забудове старажытнага горада, а толькі дапоўнілі яго архітэктурную палітру новымі фарбамі.

Два гарады, дзве імперскія крэпасці, дзве розныя гісторыі, толькі адна з якіх спалучана з гібеллю найкаштоўнейшых для краіны культурных помнікаў. Так распарадзіўся лёс, і нашчадкам застаецца выношваць праекты частковай рэгенерацыі старога Брэста (аўтар з'яўляецца прыхільнікам падобных ідэй) і спрабаваць засвоіць урокі гісторыі, каб наступныя пакаленні як мага менш наракалі на страту каштоўных узораў архітэктуры, створаных дзякуючы працы майстроў мінулых стагоддзяў.

Стылістычны аналіз брэсцкіх храмаў, якія належалі розным каталіцкім ордэнам, паказвае нямала агульных рыс гэтых пабудоў, што дазваляе казаць аб нейкай мастацкай праграме, у рамках якой фармаваўся своеасаблівы гарадскі стыль, падобна таму, як гэта было зроблена ў Вільні ці Віцебску.

Храмы Брэста маюць масіўныя формы. Яны пазбаўлены высокіх, стройных веж, такіх характэрных для віленскага барока, але затое ў кампазіцыі аб'ектаў часцяком падкрэсляны франтон. Магчыма меркаваць стылістычны ўплыў аднаго з найбольш ранніх і знакамітых храмаў Брэста, Свята-Мікалаеўскай царквы, звязанай з заключэннем Брэсцкай уніі 1596 года, хоць найбольш пераканаўчай версіяй будзе здагадка аб прамым мастацкім уплыве так званага люблінскага рэнесансу (renesans lubelski), які ў Брэсце быў як б «адпаліраваны» уплывам развітога барока.

Каталіцкія храмы Гродна, створаныя ў перыяд XVI — XVIII стагоддзяў, яўлялі сабой больш разнастайны ў мастацкім сэнсе ансамбль. Некаторыя прыкметы выкарыстання ў будаўніцтве агульных узораў можна прасачыць і ў горадзе над Нёманам, напрыклад, узвядзенне бернардынскага храма, вялося, як можна меркаваць, з улікам мастацкіх асаблівасцей галоўнага каталіцкага сабора горада, Фары Вітаўта, а дамініканскія і езуіцкі касцёлы першапачаткова мелі блізкія па кампазіцыях фасады, але ў цэлым, казаць пра вялікую стылістычную аднастайнасць гродзенскіх касцёлаў, як гэта можна рабіць у выпадку ансамбля брэсцкіх каталіцкіх манастыроў, усё ж няма падстаў.

Шведскі праектны план умацаванняў Брэста, XVII стагоддзе.

Шэраговая забудова абодвух гарадоў, у перыяд усяго існавання ВКЛ, уключала вялікі працэнт драўляных будынкаў.

Доля гістарычных цэнтраў Гродна і Брэста пасля канчатковага знішчэння Рэчы Паспалітай і з'яўлення расійскіх кіраўнікоў была не самай лепшай. Царская адміністрацыя знішчыла важныя дамінаты Гродна — касцёлы дамініканаў і кармелітаў.

Але значна больш сумная доля чакала цэнтр старога Брэста. Тут варта звярнуцца да ўспамінаў Юліяна Урсына Нямцэвіча, ураджэнца берасцейскага ваяводства, які апісаў свой візіт у горад, у 1816 годзе, калі да будаўніцтва крэпасці заставалася крыху больш за пятнаццаць гадоў. Ужо тады Брэст быў у заняпадзе, пра што з сумам паведаміў літаратар:

«На працягу трыццаці гадоў я не бачыў сталіцы майго роднага ваяводства і пасля такога працяглага перыяду часу, з улікам таго імкнення, якое чалавечы розум, і тым больш кіраўніцтва, павінны былі б мець для ўдасканалення сваіх спраў, я чакаў прыемнага здзіўлення, выявіўшы гэтую сталіцу павялічанай, удасканаленай, адным словам, квітнеючую багаццем, і, о Божа, як сумна я расчараваўся ў сваіх надзеях! У часы маёй маладосці Брэст, хаця і не такi быў багаты і не валодаў такой колькасцю прамысловых прадпрыемстваў, як гэта павінна было б быць, але ўсё ж быў на сваім узроўні. Сёння ж не столькі варожая зброя, колькі перыядычныя, і гэта можна даказаць, наўмысныя падпалы, захоп дамоў для раскватаравання вайскоўцаў, перашкоды гандлю, усе прафесіі, усе рамёствы, усе віды прамысловасці, аддадзеныя яўрэям, гэты горад зрабілі жабрачым і маланаселеным. Два будынкі, якія калісьці ўпрыгожвалі яго, езуіцкі касцёл і Фара, стаяць у сумных руінах, спаленых агнём. Спалены дамініканскі манастыр паўстае толькі з попелу. Аўгустыянскі манастыр, раскошныя манастыры езуітаў і бернардынцаў, а таксама манастыр брыгітак, зрабiлiся ваеннымi шпіталямі, знішчаны, напоены заразай. Я абышоў усе манастыры, разбураныя ваеннымі шпіталямі. Акрамя базыльянаў, якія трымалі школы, у манастырах ніхто не выконвае статут, нават у брыгітак вайскоўцы і манашкі перамяшаныя».

Гэтыя радкі, якія змяшчаюць нават указанне на наўмысныя падпалы, малююць самую сумную карціну, але горшае чакала стары горад пазней. Як ужо было сказана ў папярэдняй главе, стары горад Берасця быў знішчаны дзеля будаўніцтва крэпасці, якая заняла яго ўчастак.

Дамініканскі касцёл Брэста. Малюнак XIX ст.

Стары горад Гродна, які раскінуўся паблізу ад высокіх, прынёманскіх узгоркаў, увянчаных замкамі і старажытнай Каложай, гэты важны для ўсёй краіны куток даўніны, здольны прывабіць многія тысячы турыстаў, гэты чароўны міраж каралеўскай эпохі, як быццам усё яшчэ захоўвае многія рысы той даўняй, пазначанай у гісторыі, сталіцы ВКЛ, гэты горад над Нёманам, Горад узгоркаў — захаваўся, хоць і далёка не поўнасцю.

Але якім жа цудоўным мог быць стары горад Брэста, з яго храмамі і замкам, якія вырастаюць уверх, і лунаюць над астравамі. Горад накрыты маленькімі, разьбянымі шкатулкамі — дамамі мяшчан… Цяпер гэты Брэст жыве на старонках старых дакументаў, і ў чароўных, лічбавых рэканструкцыях, створаных энтузіястамі беларускай даўніны. Ён не загінуў поўнасцю, бо яго культурны код — гэта і культурны код беларускага народа, які стагоддзямі жыў у адным з найпрыгажэйшых гарадоў Вялікага княства Літоўскага.

Вельмі цікавы вайсковы эпізод, звязаны з Нёманам, згадваецца пад 1390 годам. Тады войскі Ягайлы аблажылі гродзенскія замкі, а Вітаўт спрабаваў дапамагчы сваім гарнізонам, стоячы на левым беразе ракі. З гэтай мэтай ён стварыў пераправу ў замак, але польскія войскі Ягайлы, па звестках гісторыка Яна Длугаша, ссеклі векавыя дрэвы і спусцілі іх па цячэнні, каб разбурыць створаную Вітаўтам канструкцыю. Гэты дасціпны трук аказаўся для абложнікаў паспяховым.

Яшчэ адзін цікавы эпізод, звязаны з ракой, зафіксаваны ў дзённіку шляхціца Яна Храпавіцкага, пад 1668 годам:

«Раніцай віціна, нагружаная жытам, і з Міланоўскім, як толькі яна выйшла насупраць замка ў Гродне, патрапіла на моцны рачны парог, па віне п'янага рулявога, таму што ён не змог добра яе накіраваць, і ледзь не разбілася, нават рачнікі ўсё страцілі надзею і ўпалі ў ваду. Цудоўным чынам яе Бог выратаваў».

Храпавіцкі згадвае тут вельмі цікавае судна, віцiну, якую прынята лічыць асаблівым, характэрным менавіта для Нёмана, караблём. Віціны хадзілі па Нёмане і іх даўжыня, паводле некаторых звестак, дасягала 42-х метраў. Для параўнання, флагманскі карабель Хрыстафора Калумба «Санта-Марыя», на якім ён адкрыў Амерыку, быў прыблізна ў два разы карацейшы.

У 1708 годзе Нёман стаў сведкам ваеннага мастацтва адчайнага шведскага караля Карла XII. Знатны шляхціц Кшыштаф Завіша пісаў пра гэта так:

«У Гродне шведскі кароль асабіста разам з шасцю сотнямі кавалерыстаў захапіў мост і шэсць маскоўскіх палкоў з горада прагнаў. Сам цар і Меньшыкаў збеглі адтуль за некалькі гадзін».

У другой палове XVIII стагоддзя «Бацька Нёман» перажыў асаблівую падзею. У тыя гады басейны Нёмана і Дняпра былі злучаны праз стварэнне канала Агінскага.

Успаміны польскай шляхцянкі Уршулі Тарноўскай, якія тычацца 1796 года, могуць паказаць чытачу наступны цікавы эпізод:

«Выехала я з Гродна ў сем вечара ў панядзелак, але прыехаўшы да перавозу праз Нёман убачыла, што дарога загрувашчана салдатамі і экіпажамі маскоўскімі і яны сказалі мне, што Рапнін знаходзіцца на беразе і аглядае новы мост, а таксама нядаўна пабудаваныя караблі, на якіх, разам з прускімі і іншымі афіцэрамі, ён павінен адправіцца для вызначэння межаў на вадзе».

Гэтыя ўзаемадзеянні прускіх і расійскіх адміністрацый не былі адзінымі. У 1803—1807 гадах пруска-расійская камісія займалася праектам карэкціроўкі рэчышча Нёмана.

Улетку 1807 года Аляксандр I і Напалеон Банапарт, не жадаючы вайны адзiн з адным, сустрэліся на мірных перамовах, якія прайшлі на плыце пасярэдзіне Нёмана, побач з горадам Тыльзіт (Савецк). Дамовіцца тады ўдалося, і ўладцы заключылі Тыльзіцкі мір. Аднак у чэрвені 1812 года велізарнае французскае войска перайшло Нёман, каб у выніку ўзяць Маскву, а затым прайграць вайну.

Сустрэча Аляксандра I і Напалеона на Нёмане.

У 1839 годзе быў завершаны Аўгустоўскі канал, які злучыў Нёман з Віслай.

У перыяд Другой сусветнай імя беларускай ракі ўвекавечылі ў назве эскадрыллі «Нармандыя — Нёман».

Вось некаторыя вехі гісторыі Нёмана. У непасрэднай блізкасці ад гэтай выдатнай ракі размешчана мноства славутасцяў, якія, па-за ўсякім сумневам, варта ўбачыць беларускім і замежным турыстам.

У часы Станіслава Аўгуста Паянтоўскага, у пушчы распараджаўся яго ўсемагутны ў ВКЛ прыхільнік, граф Антоні Тызенгаўз. Паўлегендарныя звесткі польскіх гісторыкаў XIX стагоддзя, сведчаць аб тым, што няўрымслівы каралеўскі фаварыт ледзь не ўладкаваў на пастаяннае месца жыхарства ў пушчу вялікага філосафа Жан-Жака Русо.

Жан-Жак Русо — амаль паляшук. Ігральная карта XVIII — XIX стагоддзяў.

Пасля далучэння да Расійскай імперыі земляў знішчанай Рэчы Паспалітай, рускія ўладары даволі хутка заўважылі патэнцыял Белавежскай пушчы. Цар Аляксандр III загадаў узвесці, прыкладна на месцы двара польска-літоўскіх валадароў, своеасаблівы паляўнічы замак, манаршага размаху. Размяшчаўся аб'ект на ўскраіне сучаснай вёскі Белавежа, і цяпер ад яго захавалася няшмат, хоць турысты ўсё яшчэ могуць убачыць эфектную «замкавую браму» знішчанай царскай рэзідэнцыі.

Пасля таго як палац згарэў у агні II Сусветнай палякі не сталі аднаўляць аб'ект, які асацыюецца з перыядам валадарства Расіі.

Царскі палац у Белавежы.

Ну а ў беларускай частцы пушчы пасля вайны была пабудавана знакамітая рэзідэнцыі «Віскулі» якая спачатку мела ролю паляўнічай хаткі (калі так можна назваць самавіты дом, у стылі сталінскай неакласікі) для кіраўнікоў СССР, ну а затым менавіта ў гэтым лясным кутку былі падпісаныя знакамітыя Белавежскія пагадненні, якія фармальна пазначылі распад СССР.

Вядома, што мяцовыя жыхары вырабляюць сваю асаблівую самагонку, якая носіць яркую назву «пушчанка». У 2000-х гадах аўтар, знаходзячыся ў складзе групы творчых работнікаў, меў магчымасць наведаць раённы цэнтр Свіслач, пасля чаго прымаючы бок вывез калектыў у пушчу, дзеля арганізацыі своеасаблівага банкету. Аднак просьбы пачаставаць гасцей менавіта «пушчанкай» не былі задаволеныя, бо гаспадары, па іх словах, не чакалі ўвагі працаўнікоў культурнага профіля да іх самаробнага прадукта і таму не назапасілі яго, а зрабілі стаўку на простую гарэлку з крамы. Мілыя, асабістыя ўспаміны…

Вось такая кароткая гісторыя знакамітай Белавежскай пушчы.

Дзіўнай каложскай лапаткай, згубленай у выніку абвальвання сценаў храма, зацікавіўся гродзенскі гісторык Андрэй Вашкевіч, які выказаў меркаванне, у сваёй публікацыі «Ці мела Каложская царква вежу-званніцу?», што тут некалі размяшчалася званіца храма. Пры гэтым спецыяліст меркаваў, што сама званіца не захавалася, а шырокая лапатка ўяўляла сабой яе ўнутраную сценку, то бок калісьці была закрытая вонкавымі сценамі. У доказ гэтай здагадкі Вашкевіч паказваў на вельмі сціплы дэкор шырокай каложскай лапаткі ў параўнанні з суседнімі, упрыгожанымі, паводле канона гродзенскай школы, паліраванымі камянямі і маёлікавай пліткай.

Аднак аналіз высокадакладных замалёвак Барысаглебскага храма, створаных у сярэдзіне XIX стагоддзя, паказвае, што, судзячы па дэталях лапатак і парожка, шырокая лапатка задумвалася дойлідам менавіта як вонкавы, несіметрычны элемент кампазіцыі. Ды і малалічныя, але ўсё ж скарыстаныя ў дэкоры лапаткі, камяні, ужываліся ў гродзенскай школе менавіта для вонкавага аздаблення фасадаў. Акрамя таго, апсіда Каложы, якая знаходзілася з боку Нёмана, таксама дэкарыравана бядней, чым супрацьлеглая ёй паўночная апсіда, а фасад з боку Нёмана відавочна саступае паўночнаму фасаду ў пышнасці аздаблення. Усё гэта наводзіць на думку, што архітэктар XII стагоддзя вылучыў для сябе сваеасаблівую «мёртвую зону», у паўднёвай палове царквы, і падчас яе аздаблення эканоміў камяні і маёліку.

Царква XII ст. у Ваўкавыску. Аўтарская, гіпатэтычная рэканструкцыя архітэктрунай ідэі.

Можна асцярожна казаць аб тым, што шырокая лапатка Каложы задумвалася бачнай часткай фасада, а не з'яўлялася ўнутранай сценкай, як меркаваў Андрэй Вашкевіч.

Звяртае на сябе ўвагу і невялікае акенца шырокай лапаткi Каложы. Падобныя праёмы знаходзіліся ў тых месцах, дзе ўсярэдзіне будынкаў змяшчаліся нейкія вітыя сходы на верхнія ярусы.

Такім чынам, шырокая лапатка можа быць вонкавым абазначэннем унутранага аб'ёму лесвічнай клеткі, якая вядзе ў верхні ярус царквы, напрыклад, у нейкі, накрыты купалком, барабан з арачнымі праёмамі, дзе, тэарэтычна, мог змяшчацца звон.

Вяртаючыся да храма Ваўкавыска, варта заўважыць, што яго будаўніцтва нярэдка адносяць да гістарычнага адрэзка пасля будаўніцтва гродзенскіх Ніжняй і Каложскай цэркваў. Падобны падыход выглядае лагічным. Нейкі член гродзенскага княжацкага роду Усеваладковічаў атрымаў ва ўдзел Ваўкавыск і вырашыў пабудаваць галоўны храм на яго дзядзінцы, на ўзор галоўнага храма гродзенскага дзяцінца. Пры гэтым улічваўся і вопыт будаўніцтва Каложскай царквы, якая мела ўнутраную лесвічную клетку, схаваную за той самай шырокай лапаткай. Дойлід вырашыў палепшыць праект, зэканоміўшы месца ўнутры храма, і вынес лесвіцу вонкі: з гэтай мэтай у праект і быў унесены вежападобны аб'ём, фундамент якога адкрыты археолагамі ў Ваўкавыску.

Дзве вежы з лесвіцамі ўпісаны ў кампазіцыю царквы Св. Васілія ў Оўручы, якая лічыцца найбліжэйшым аналагам гродзенскіх храмаў.

Казаць тут, зразумела, варта толькі аб гіпотэзах, але, як думаецца аўтару, даволі займальных.

Найважнейшае паведамленне, якое паказвае ролю Пінска ў ранняй гісторыі ВКЛ! Але далей ідзе яшчэ больш значны эпізод! Пасля забойства вялікага князя Траняты адбываецца наступнае:

«Пачуўшы пра гэта, Войшалк пайшоў з пінянамі да Навагародка, а адтуль, узяўшы з сабой наваградцаў, пайшоў у Літву княжыць. Літоўцы прынялі з радасьцю сына свайго гаспадара».

Гэта найважнейшае паведамленне дакладнай крыніцы, якое паказвае, што продкі беларусаў выступалі палітычнымі актарамі ў стварэнні ВКЛ, а не нейкімі маўклівымі аб'ектамі заваёвы магутных літоўскіх плямёнаў, якія, дарэчы, у сутыкненнях з галіцка-валынскімі князямі прадстаўлены летапісцам не надта паспяховымi.

Пінчукі і наваградцы падтрымліваюць літоўскага князя ва ўсталяванні ягонай улады на тэрыторыях Літвы Міндоўга, паказваючы, такім чынам, палітычную суб'ектнасць продкаў беларусаў падчас фармавання ВКЛ, уносячы пры гэтым адзін з важных камянёў у падмурак беларускіх правоў на спадчыну Княства.

Вось такі эпізод, звязаны з гісторыяй аднаго з найпрыгажэйшых беларускіх гарадоў — Пінска, прычым важны ў кантэксце гісторыі ўсяго беларускага народа.

З чаго менавіта літоўскі спецыяліст тут робіць выснову аб уключэнні Навагародка ў склад Літвы «шляхам гвалту»? У папярэдніх частках тэксту ў якасці нейкага абгрунтавання для гвалту прысутнічае толькі тэкст пра «рэпрэсіі» Войшалка, у якім, як чытач ужо мог пераканацца раней, няма ніякіх указанняў на этнічную прыналежнасць нібыта забітых людзей. Ці былі гэтымі ахвярамі будучага хрысціянскага падзвіжніка наваградцы, ці палонныя з ліку валынцаў, а можа быць і няўгодныя слугі-літоўцы? Аб гэтым дакумент маўчыць. А значыць ніякіх абгрунтаванняў гвалтоўнага далучэння Наваградка Баранаўскас не прывёў і яго высновы цалкам галаслоўныя.

Пасля згадвання забойства Міндоўга, літоўскі даследчык паведамляе аб вяртанні Войшалка ў Літву з Пінска, куды да гэтага збег спадчыннік вялікага князя, баючыся забойцаў бацькi.

«Пачуўшы аб гібелі Трэнёты, Вайшалгас адразу вярнуўся ў Навагрудак, а адтуль з пінскім і наваградскім войскамі адправіўся ў Літву займаць трон».

Тут Баранаўскас справядліва паказвае на ўдзел пінчукоў і наваградцаў (а апошніх, нагадаю, нібыта ўключылі ў склад ВКЛ шляхам гвалту) ва ўсталяванні ўлады Войшалка. Гэты найважнейшы для гісторыі Беларусі момант летапісу прама паказвае, што продкі беларусаў яшчэ ў самым пачатку дзяржаўна-утваральных працэсаў ВКЛ у Панямонні мелі палітычную суб'ектнасць, а не з'яўляліся толькі аб'ектам заваёвы магутных літоўскіх кунігасаў, як гэта жадаюць бачыць некаторыя літоўскія спецыялісты, у тым ліку і спадар Баранаўскас.

Далей гісторык працягвае цытаваць летапіс.

«У Літве змоўшчыкі супраць Трэнёты ўжо падрыхтавалі глебу да прызнання сына Міндоўга вялікім князем: ″Литва же вся прияша и с радостью своего господичича″. Радасць, аднак, не была ўсеагульнай — праваслаўны князь не карыстаўся папулярнасцю ў Літве».

І зноў Баранаўскас дазваляе сябе, кажучы па сутнасці, адсябяціну, прыпісваючы супернікам Войшалка матывы, якія не пазначаныя ў дакуменце. Чаму менавіта праваслаўнае хрышчэнне князя павінна было ствараць яму ворагаў (ці пазбаўляць папулярнасці, як гэта называе Томас), а не мноства іншых фактараў, у тым ліку і лагічнае для феадалаў суперніцтва ў барацьбе за ўладу і рэсурсы?

Далей літоўскі гісторык апісвае падзеі, звязаныя з вакняжэннем у Літве Шварна Данілавіча і дастаткова абгрунтавана заўважае:

«Можна зрабіць выснову, што Навагрудскае княства Вайшалгас перадаў свайму суправіцелю і намечанаму спадкаемцу Шварну. Навагрудак, такім чынам, у 1264—1267 г. можна лічыць рэзідэнцыяй субманарха Літвы».

Хоць дзеля справядлівасці варта заўважыць: тое, што польскiя паслы заспелі Шварна ў Навагародку (ГВЛ дае такi эпiзод) не даказвае сталічнасць горада, але ўсё ж для таго, каб гаварыць, як гэта робіць Баранаўскас, пра рэзідэнцыю князя Шварна ў Навагародку ёсць некаторыя падставы.

Далей літоўскі спецыяліст зноў прадстаўляе чарговыя здагадкі.

«Нездарма баяўся Шварн ўлады ў Літве — Літва, якая згубіла дзесяць гадоў таму яго брата Рамана, з цяжкасцю прыняла праваслаўнага Вайшалгаса, Літва не была гатова падпарадкавацца чужому князю. Гэта не мела прэцэдэнта ў гісторыі сярэднявечнай Літвы. Княжанне Шварна ў Літве было кароткім, летапісец замоўчвае падрабязнасці, толькі коратка абагульняе: ″Княжащю же по Воишелце Шварнови в Литовьскои земли, княжив же немного лет, и тако преставися. И положиша тело его въ церкви святыа Богородица близъ гроба отня. Посем же нача княжити в Литве окаанныи, безаконныи, проклятыи и немилостливыи Троидени… ″. Смерць Шварна ў Холме кажа аб тым, што памёр ён, быўшы выгнаным з Літвы „акаянным“ Трайдзянісам».

Хто менавіта паведамляе Баранаўскасу, што Літва не была гатова падпарадкавацца чужому ўладцы застаецца загадкай для чытачоў, таму што ў цытатах з летапісу, прыведзеных самім жа літоўскім гісторыкам, нічога такога няма. Больш за тое, летапісец прама гаворыць аб праўленні Шварна ў Літве і нічога не гаворыць аб выгнанні. Гэтае самае выгнанне Баранаўскас даказвае тым, што Шварн памёр у Холме, хоць сказана толькі пра тое, што ён быў пахаваны ў Холме побач з бацькам, відавочна, у нейкай сямейным магільным склепе галіцка-валынскіх князёў. Па логіцы Томаса выходзіць, што Стэфан Баторый, пахаваны ў саборы Вавеля, памёр у Кракаве, а не ў Гродне, як было насамрэч, і, відаць, Стэфана хто-небудзь выгнаў з яго любімага горада над Нёманам.

Далей літоўскі гісторык дэманструе своеасаблівае «чытанне думак» Трайдзеня.

«Засяроджваючы сваю ўвагу на ўдарах па Тэўтонскім ордэне і на падтрымцы паўстанняў балцкіх плямёнаў (прусаў, земгалаў) супраць Ордэна, ён і абарону літоўскіх інтарэсаў у Навагрудскай зямлі бачыў у балцкай каланізацыі краю. У 1276 г. ″придоша Пруси къ Троиденеви из своея земле неволею пред Немци. Онъ же прiя я к собе и посади чясть их в Гродне, а часть ихъ посади у Слониме ″.».

Чаму менавіта нейкія «літоўскія інтарэсы ў Навагрудскай зямлі» павінны былі рухаць Трайдзенем падчас так званай «балцкай каланізацыі», а не простае жаданне ўзмацніць гарнізоны важных замкаў новымі падданымі? Само слова каланізацыя, хаця фармальна і можа падыходзіць сюды, у значэнні «засяленне», усё ж у кантэксце выглядае хутчэй указаннем на нейкую культурную літоўскую экспансію, казаць пра якую няма ніякіх падставаў.

У цэлым, ва ўсёй карціне, якая малюецца ў артыкуле Томаса Баранаўскаса, адчуваецца жаданне паказаць Літву нейкай «нацыянальна літоўскай» дзяржавай, якая не прымае чужакоў і іншаверцаў, хоць той жа Галіцка-Валынскі летапіс згадвае з людзьмi Міндоўга нейкага Астафiя Канстанцінавіча, а братоў Трайдзеня гэтая ж дакладная крыніца называе хрысцiянамі.

Вельмі сумнеўныя і высновы спадара Баранаўскаса ў канцы артыкула.

«Міндаўгас ніколі не кіраваў Навагрудкам непасрэдна, а толькі праз сваіх васалаў, г. зн. праз свайго сына Вайшалгаса і некаторы час праз Рамана Даніілавіча. Дадзеныя аб кіраванні Навагрудкам праз васалаў цалкам выключаюць меркаванне, што ён мог быць сталіцай у часы Міндоўга. Зусім немагчыма перадача сталіцы ў лён князю чужой дынастыі. Не захавалася ніводнага дакладнага пасведчання аб тым, што Міндоўг наогул калі небудзь асабіста наведваў Наваградак. Гэта, вядома, не выключае такой магчымасці, але чыста тэарэтычная магчымасць не мяняе высноў аб значэнні Навагрудка для Міндоўга».

Цвёрдая ўпэўненасць у тым, што Навагрудак ніколі не кіраваўся Міндоўгам непасрэдна, здаецца дзіўнай, бо дакументы прама не сведчаць пра гэты факт, затое нашчадкам дакладна вядома, што Наваградак належаў Міндоўгу. Яшчэ больш дзіўнай выглядае думка аб тым, што Міндоўг ніколі не бываў у буйным і багатым горадзе, які знаходзіўся ў яго землях. Пры гэтым у сучаснай Літве старажытнай сталіцай аб'яўляецца Кернава, хаця гэты горад сапраўды ніяк не звязваецца з Міндоўгам вядомымі дакументамі. Памер і даволі багатая матэрыяльная культура гэтага літоўскага паселішча, выяўленыя пры раскопках, зразумела, ніяк не даказваюць яго сталічнасць. Акрамя таго, у Літве згаданая ў крыніцы прыналежнасць Кернава Трайдзеню нярэдка чамусьці тлумачыцца як указанне на сталічнасць горада. Па аналогіі, Навагародак, які дакладна належаў Міндоўгу, можна аб'яўляць яго сталіцай, калі, вядома, не прытрымлівацца нейкіх падвойных стандартаў. Больш за тое, нават Томас Баранаўскас вымушаны прызнаць, што:

«У гады кіравання ў Літве былога наваградскага князя Вайшалгаса (1264—1267 г.) Навагрудак становіцца рэзідэнцыяй субманарха і спадчынніка трона Шварна Даніілавіча».

Аўтар хоча тут спецыяльна ўдакладніць, што Навагародак можна лічыць толькі адной з рэзідэнцый Шварна, і больш за тое, з дакументаў не зразумела колькі часу князь знаходзіўся ў горадзе, і, адпаведна, узнікае пытанне аб тым наколькі тут дарэчы гучнае слова «рэзідэнцыя». Аднак зразумела, што Шварн бываў у Навагародку, і акрамя таго, што ён працягваў наведваць землі валынянаў, у прыватнасці, быў у Холме.

Нягледзячы на шматлікія неабгрунтаваныя сцвярджэнні ў тэксце артыкула літоўскага гісторыка, высновы Томаса Баранаўскаса аб Навагародку, некалькі парадаксальным чынам, адносна дакладныя, у тым сэнсе, што сталічнасць гэтага горада пры Міндоўгу сапраўды ніяк не даказаная і сумнеўная, хоць пад пытаннем стаіць і сама наяўнасць сталіцы ў гэтага даволі авантурнага, але і паспяховага манарха. Міндоўг, як пазней Ягелоны, якія валадарылі ў яго дзяржаве, мог, тэарэтычна, шмат перамяшчацца па падуладных землях. Пры гэтым князь, як можна меркаваць, мог і не мець нейкага «сталічнага граду».

Разам з тым, сталічнасць Навагародка пры Шварне Данілавічы выглядае куды больш абгрунтаванай, чым сталічнасць любога населенага пункта ВКЛ, пры любым манарху, да самага выхаду на палітычную арэну сталіцы Гедыміна — Вільні. Таму літоўскія даследчыкі, якія адносна справядліва крытыкуюць тэзу пра сталічнасць Навагрудка, не змогуць абгрунтаваць і сталічнасць, у часы першых вялікіх князёў, любога населенага пункта на тэрыторыі Рэспублікі Літва. Больш за тое, у параўнанні з Кернава, Вільняй і іншымі патэнцыйнымі сталіцамі Міндоўга, Навагародак нават мае перавагу, бо летапіс, прынамсі, выразна сведчыць аб прыналежнасці гэтага горада першаму і апошняму літоўскаму каралю.

Літоўскі даследчык Томас Баранаўскас, сцвярджаў, што Міндоўг мог нават ніколі не бываць у Навагрудку, і ў цэлым, дадзенае меркаванне можна прызнаць абгрунтаваным, бо прамых указанняў вядомых, дакладных крыніц, на прысутнасць Міндоўга ў Наваградку, сапраўды няма, хаця думка аб тым, што літоўскі валадар ніколі не бываў у адным з найбагацейшых гарадоў сваёй дзяржавы і здаецца дзiўнай. Каранацыя Міндоўга ў Навагародку, хрышчэнне Міндоўга ў гэтым горадзе — не больш, чым звесткі з крыніц, якія не могуць лічыцца пэўнымi.

Невялікі дакумент нядрэнна растлумачыць, калі можна так сказаць, дыспазіцыю царкоўнага начальства, падчас падрыхтоўкі уніі, і пакажа важную частку ідэалагічнай асновы брэсцкага саюза цэркваў.

Як вядома, уніяты павінны былі пачытаць сваім кіраўніком Папу Рымскага, што нават дае падставы даследчыкам называць уніяцтва галіной каталіцкай царквы. Аднак праваслаўныя святары зусім не збіраліся адмаўляцца ад усяго таго, што лічылі важнай часткай сваёй веры, а галоўнае, мелі намер змагацца за свае ўласныя, у тым ліку і маёмасныя, інтарэсы. Таму ў 1595 годзе праваслаўны епіскапат адправіў Папе Рымскаму 33 умовы, якія пантыфік прыняў, пасля чаго яны былі зачытаныя падчас заключэння уніі, у берасцейскім храме Св. Мікалая. З дадзенага пераліку патрабаванняў можна зрабіць выснову, у прыватнасці, аб матывах праваслаўных біскупаў, якія падтрымлівалi ўнію. Вось змест гэтага ліста.

«Мы патрабуем папярэдніх гарантый гэтых артыкулаў ад рымлян, перш чым мы ўступім у саюз з Рымскай царквой.

1. Таму што паміж рымлянамі і грэкамі ёсць спрэчкі аб сыходжанні Святога Духа, якія моцна перашкаджаюць адзінству, уласна, не па якой іншай прычыне, як толькі таму, што мы не хочам разумець адно аднаго — просім, каб нас не прымушалі ні да якога іншага веравучэння, але каб мы заставаліся з тым, што было перададзена нам у Святым Пісанні, у Евангеллі і ў пісаннях святых грэчаскіх настаўнікаў, гэта значыць, што Святы Дух зыходзіць не з двух крыніц і не праз падвойнае сыходжанне, але з аднаго пачатку, ад Айца праз Сына.

2. Каб набажэнствы і ўсе малітвы і богаслужэнні ранішнія, вячэрнія і начныя службы заставаліся для нас некранутымі, без усялякай змены, па старажытным звычаі Усходняй Царквы, а менавіта: Святыя Літургіі, з якіх тры: Св. Васіля Вялікага, Св. Іаана Залатавуста і Св. Епіфанія, якія здзяйсняюцца Вялікім постам з першасвечанымі дарамі, і ўсе іншыя абрады і службы нашай Царквы, як мы мелі іх да гэтага часу, бо ў Рыме гэтыя адны і тыя ж службы знаходзяцца ў падпарадкаванні Вярхоўнага Пантыфіка, і гэтыя службы павінны быць на нашай роднай мове.

3. Каб сакрамэнты Найсвяцейшага Цела і Крыві Пана нашага Ісуса Хрыста былі захаваны цалкам, як мы прывыклі да гэтага часу, пад выглядам хлеба і віна — гэта павінна заставацца сярод нас навекі адным і тым жа, і нязменным.

4. Каб Сакрамэнт Святога Хрышчэння і яго форма заставаліся ў нас у нязменным выглядзе, як мы служылі яму да гэтага часу, без усялякага дадатку.

5. Не будзем спрачацца пра Чысцец, але давяраем сябе вучэнню Святой Царквы.

6. Мы прымем новы каляндар, калі стары не можа быць, але без якога-небудзь парушэння велікоднага цыклу і іншых нашых свят, як яны былі падчас аб'яднання, таму што ў нас ёсць некаторыя асаблівыя святы, якія рымляне не маюць. Шостага студзеня святкуем мы памяць Хрышчэння Пана Хрыста і першай з'явы Адзінага Бога ў Тройцы. Мы называем гэта свята Богаз'яўленнем, і ў гэты дзень у нас ёсць асаблівая служба водаасвячэння.

7. Нас не павінны прымушаць да ўдзелу ў працэсіях у дзень Цела Хрыстовага, і мы не павінны здзяйсняць такія працэсіі з нашымі містэрыямі, паколькі наша выкарыстанне містэрый адрозніваецца.

8. Таксама нас не варта прымушаць да асвячэння агню, карыстання драўлянымі трашчоткамі і таму падобным абрадам перад Вялікаднем, бо такіх абрадаў у нашай Царкве не было да гэтага часу, але неабходна, каб мы выконвалі свае абрады паводле статута нашай Царквы.

9. Шлюбы святароў застаюцца ў сіле, акрамя дваяжонцаў.

10. Каб мітраполіі, епіскапату і іншых царкоўных санаў нікому не даравалася, акрамя рускіх ці грэкаў, якія павінны быць нашага веравызнання. А паколькі нашыя каноны патрабуюць, каб мітрапаліты, архірэі і іншыя абраныя спачатку клірам, былі годнымі людзьмі, то мы просім Караля Ягоную Міласць, каб выбары былі свабоднымі, пакідаючы ў недатыкальнасці ўладу Караля Ягонай Міласці прызначаць абраных як ён хоча. Гэта азначае, што, як толькі нехта памрэ, мы павінны выбраць чатырох кандыдатаў, і Яго Каралеўская Мiласць будзе свабодна выбіраць, каго ён пажадае, з гэтых чатырох. Гэта неабходна, асабліва для таго, каб асобы, прызначаныя на такія пасады, былі годнымі і адукаванымі, бо Яго Каралеўская Міласьць не належыць да той жа рэлігіі, а таму ня можа ведаць, хто варты гэтага, і таму здаралася, што такія неадукаваныя людзі былі прызначаны. Калі Яго Каралеўская Мiласць пажадае прызначыць свецкую асобу на гэтыя духоўныя пасады, прызначаны павінен прыняць святарства на працягу не больш за тры месяцы пад страхам страты прызначэння, у адпаведнасці з канстытуцыяй сейма ў Гродне і артыкуламі караля Жыгімонта Аўгуста, блажэннай памяці, зацверджанымі цяперашняй Яго Каралеўскай Міласцю, бо ў цяперашні час ёсць такiя, хто трымаюць у руках вядомыя духоўныя пасады, але не прымаюць святарства цэлымі гадамі, апраўдваючы сябе нейкімі каралеўскімі «выключэннямі». Мы просім, каб у будучыні такога не было.

11. Каб нашы біскупы не пасылалі ў Рым па дазвол на пасвячэнне, але, калі Яго Каралеўская Міласць прызначыць каго-небудзь на біскупства, каб па старым звычаі арцыбіскуп-мітрапаліт меў абавязак і права пасьвячаць яго. Сам мітрапаліт, перш чым уступіць на пасаду мітрапаліта, павінен спытаць блаславення ў Папы. Затым, пасля таго як ён атрымае благаслаўленне з Рыма, няхай біскупы пасьвяцяць яго, прынамсі, двое з іх, паводле іх звычаю. Калі біскупа абяруць мітрапалітам, няхай не пасылае па благаслаўленне, бо ён ужо мае біскупскую хіратонію, ён можа прынесці прысягу на паслухмянасць Вярхоўнаму пантыфіку ў прысутнасці Арцыбіскупа Гнезненскага, які ў гэтым выпадку будзе дзейнічаць не як арцыбіскуп, а як прымас Польшчы.

12. Каб улада наша была большая, і каб мы з большай павагай кіравалі нашымі вернымі, мы просім месца ў Сенаце Каралеўскай Міласці для мітрапаліта і біскупаў. Мы просім аб гэтым па многіх прычынах, паколькі ў нас такі ж чын і іерархічная годнасць, што і ў рымскіх біскупаў.

13. І калі з часам Гасподзь дасць, каб і астатнія браты нашага народа і грэцкай рэлігіі прыйшлі да таго ж самага святога адзінства, дык няхай нас не папракнуць і не зайздросцяць таму, што мы апярэдзілі іх у гэтым адзінстве, таму што мы павінны зрабіць гэта па пэўных, сур'ёзных прычынах, для гармоніі ў хрысціянскай рэспубліцы, каб пазбегнуць далейшай бязладзіцы і рознагалоссяў.

14. Трэба, каб калі ў нашых дыяцэзіях прэзбітэры, архімандрыты, ігумены і іншае духавенства, а асабліва іншаземцы, нават біскупы і манахі, якія могуць быць выхадцамі з Грэцыі і быць нашай веры, але не жадалі быць пад нашым вяршэнствам, то яны ніколі не павінны адважыцца здзяйсняць якое-небудзь богаслужэнне. Бо калі б гэта было дазволена, то не было б ніякага парадку.

15. Калі ў будучыні хто з нашай рэлігіі захоча далучыцца да Рымскай Царквы, адмаўляючы сваю ўласную рэлігію і абрады, хай ня будзе ён прыняты, бо ён прыніжае сакрамэнт Адзінай Царквы Божай, бо, будучы ўжо ў Адной Царкве, мы будзем мець адзінага правадыра — Папу.

16. Каб шлюбы паміж вернікамі рымлiнамi і вернікамі рускiмi здзяйсняліся свабодна, без усялякага прымусу ў адносінах да рэлігіі, бо і тыя, і іншыя ўжо складаюць адну Царкву.

17. Мы страцілі ўладу над многімі царкоўнымі ўладаннямі, некаторыя з якіх нашы папярэднікі адчужалі іншымі правамі, чым свабоднае распараджэнне гэтымі дабротамі на працягу іх жыцця, з-за чаго мы знаходзімся ў такой галечы і беднасці, што не можам добра забяспечыць патрэбы цэркваў, ды і самі мы амаль нi маем сродкаў на харчаваньне, таму мы патрабуем, каб гэтая маёмасьць была вернута нашым цэрквам. Калі хто законна набыў пажыццёвае права карыстання на якую-небудзь царкоўную бенефіцыю, няхай ён будзе абавязаны штогод плаціць царкве рэнту, а па яго смерці няхай бенефіцыя вяртаецца да царквы. Такая бенефіцыя не можа быць дадзена нікому без згоды біскупа і яго капітула. Уся маёмасць, на якую ў цяперашні час мае права царква, павінна быць запісана ў царкоўных кнігах, нават калі царква не ажыццяўляе ніякага кантролю над некаторымі бенефіцыямі. Такім чынам, яны, прынамсі, бясспрэчна будуць належаць царкве. Зрабіўшы гэта, царква можа ўзяць на сябе абавязак вярнуць тыя бэнэфіцыі, якія былі адчужаныя ў больш ранні час.

18. Па смерці мітрапаліта ці архірэя, старасты і дзяржаўныя скарбнікі не ўмешваюцца ў царкоўную маёмасць. Па звычаі і традыцыі Рымскай царквы, гэтай маёмасцю будзе кіраваць капітул да таго часу, пакуль не будзе абраны новы мітрапаліт ці біскуп. Хоць гэта ўжо гарантавана нам нашымi прывілеямі, мы просім, каб гэта было ўключана ў канстытуцыю каралеўства.

19. Архімандрыты, ігумены, манахі і іх манастыры, па старым звычаі, будуць у падпарадкаванні ў архірэяў і іх дыяцэзій, бо ў нас ёсць толькі адзін манаскі статут, якім карыстаюцца нават архірэі, і ў нас няма правінцыялаў.

20. Каб пры трыбунале сярод рымскага кліру і ў нас было два з нашых святароў для вядзення спраў нашай царквы.

21. Каб архімандрыты, ігумены, святары, архідыяканы і іншае наша духавенства карысталіся такой жа павагай, як і рымскае духавенства, і карысталіся тымі ж свабодамі і прывілеямі, якія былі дараваны каралём Уладзіславам. Таксама яны павінны быць вызваленыя ад усіх падаткаў, як асабістых, так і тых, якія адносяцца да царкоўнай уласнасці, у адрозненне ад несправядлівай практыкі, якая існавала да гэтага часу, бо калі яны валодаюць якой-небудзь прыватнай уласнасцю, то яны павінны плаціць падаткі з яе, як гэта робяць іншыя ўласнікі. Кожны сьвятар і іншае духавенства, якія валодаюць царкоўнымі ўладаннямі ў межах тэрыторый сенатараў і дваранства, падпарадкоўваюцца ім і павінны падпарадкоўвацца ім: не павінны звяртацца ў суды і ўступаць у сваркі з уладальнікамі, але павінны прызнаваць права патрона. Але абвінавачанні, якія датычацца клірыка і яго духоўных функцый, з'яўляюцца прэрагатывай толькі біскупа, а правіннасці кліру караюцца выключна архірэем па скарзе гаспадара зямель. Такім чынам, усе — духавенства і свецкія, захаваюць свае правы цэлымі і недатыкальнымі.

22. Каб рымляне не забаранялі нам званіць у званы ў нашых цэрквах у Вялiкдзень, як у гарадах, так і паўсюль.

23. Каб нам не забаранялася наведваць хворых з Найсвяцейшымі дарамi, публічна, са свяцільнямі і ўборамі, па нашых абрадах.

24. Каб без усялякага ўмяшання мы маглі свабодна праводзіць богаслужэнні, колькі патрабуецца, у святыя дні па нашым звычаі.

25. Каб нашы рускія манастыры і цэрквы не былі пераўтвораны ў рымска-каталіцкія цэрквы. І калі які рыма-каталік пашкодзіць ці разбурыць адну з нашых цэркваў ці адзін з манастыроў на сваёй тэрыторыі, то ён абавязаны аднавіць яе ці пабудаваць новую для карыстання рускага народа.

26. Духоўныя царкоўныя брацтвы, нядаўна створаныя патрыярхамі і зацверджаныя Яго Каралеўскай Міласцю, напрыклад, у Львове, у Брэсце, у Вільні і ў іншых месцах, у якіх мы бачым вялікую карысць для касцёла божага, калі яны жадаюць знаходзіцца ў гэтай уніі, то павінны захоўвацца ва ўсёй сваёй цэласнасці пад падпарадкаваннем свайго мітрапаліта і біскупаў, у дыяцэзіях, у якіх яны функцыянуюць і да якіх кожнае з іх належным чынам прыпісана.

27. Мы павінны быць вольныя мець школы і семінарыі на грэцкай і царкоўна-славянскай мовах у месцах, дзе гэта найбольш зручна, і каб нашыя друкарні былі вольныя, зразумела, пад наглядам мітрапаліта і біскупаў, каб ніякія ерасі не распаўсюджваліся і нічога не друкавалася без ведама і згоды мітрапаліта і біскупаў.

28. Таму што былі вялікія злоўжыванні і непаслушэнства з боку некаторых святароў ва ўладаннях Яго Каралеўскай Міласці, а таксама ў землях шляхцічаў і магнатаў, так што гэтыя святары атрымалі абарону шляхцічаў і магнатаў для іх злоўжыванняў, якія скасоўваюць шлюбы, бо старасты і іншыя служэбнікі атрымлівалі пэўную выгаду ад гэтых разводаў і таму агароджваюць гэтых святароў, не дазваляючы біскупам і сіноду судзіць такіх наравістых клірыкаў, лаючы і нават збіваючы прыезджых нашых, таму просім, каб такія злоўжыванні спыніліся, каб мы былі вольныя выпраўляць наравістых і падтрымліваць парадак, і калі нехта будзе адлучаны ад царквы за яго непаслушэнства, або за злоўжыванне, няхай служэбнікі і шляхцічы, як толькі яны будуць апавешчаныя біскупамі ці пасланцамі, не дазваляюць такому адлучанаму духавенству выконваць царкоўныя функцыі, або служыць у цэрквах, пакуль яны не будуць вызвалены іх пастырамі ад іх памылак. Гэта трэба разумець і для архімандрытаў, і ігуменаў, і іншых царкоўнікаў, якія падпарадкоўваюцца біскупам і іх уладзе.

29. Саборы ў галоўных гарадах і ўсе парафіяльныя цэрквы паўсюль ва ўладаннях Яго Каралеўскай Міласці, у любым месцы і юрысдыкцыі, незалежна ад таго, ці заснаваны яны каралём, горадам або мясцовым шляхціцам, знаходзяцца пад уладай біскупа, і свецкія не павінны кіраваць імі ні пад якой прычынай, бо ёсць такія, якія ўмешваюцца ў правы біскупа, уладкоўваючы справы, як хочуць, і не жадаюць падпарадкоўвацца сваім біскупам. Няхай гэтага не адбудзецца ў будучыні.

30. А калі нехта адлучаны сваімі біскупамі ад царквы за якую-небудзь правіну, дык хай не прымаецца ў Рымскую царкву, але, наадварот, хай абвяшчаецца і там яго адлучэнне. Таксама і мы зробім з адлучанымі ад Рымскай царквы, бо гэта агульная справа.

31. І калі Гасподзь Бог па Сваёй волі і святой ласкі дазволіць астатнім братам нашым Усходняй царквы грэцкай традыцыі прыйсці да святога адзінства з Заходняй царквой, а затым у гэтым агульным саюзе і па дазволе Агульнай царквы не павінна быць ніякіх змен у абрадах і набажэнскім статуце Грэцкай царквы, мы падзелім гэта як людзі адной рэлігіі.

32. Мы чулі, што некаторыя адправіліся ў Грэцыю, каб набыць адмысловую царкоўную ўладу, і вярнуліся сюды, каб даваць парады і ўплываць на духавенства, і распаўсюджваць сваю юрысдыкцыю на нас. Таму мы просім Яго Каралеўскую Міласць прыняць меры засцярогі на дзяржаўных межах, каб любому, які мае такую юрысдыкцыю і адлучэнне ад царквы, быў забаронены ўезд у краіну. У адваротным выпадку паміж пастырамі і паствай Царквы могуць узнікнуць сур'ёзныя непаразуменні.

33. Усе мы, ніжэйпадпісаныя, жадаючы святой згоды на славу Імя Бога і для міру Святой Царквы Хрыстовай, далі гэтыя артыкулы, якія лічым неабходнымі для нашай Царквы і на якія патрабуем папярэднюю згоду і запэўненні ад Святога Айца Папы і ад Яго Каралеўскай Міласці, літасцівага уладыкі нашага. Для большай бяспекі мы ўручылі нашыя Інструкцыі прападобным братам нашым у Богу, айцу Іпація Пацею, Галоўнаму біскупу, біскупу Уладзімірскаму і Брэсцкаму, і айцу Кірылу Цярлецкаму, Экзарху і біскупу Луцкаму і Астрожскаму, каб ад нашага імя і ад свайго імя прасілі Найсвяцейшага Айца, а таксама Яго Каралеўскую Міласць, літасцівага ўладара нашага, загадзя пацвердзіць і гарантаваць усе артыкулы, якія мы тут маем, дадзенымі ў пісьмовай форме, каб, стаўшы ўпэўненымі ў веры, у містэрыях і ў нашых абрадах, мы маглі прыйсці да гэтай святой дамовы з Рымскай Царквой без нейкай абразы нашага сумлення і паствы Хрыстовай, адданай нам, а таксама каб іншыя, якія яшчэ вагаюцца, бачачы, што мы захоўваем усё ў недатыкальнасці, хутчэй прыйшлі за намі ў гэты святы саюз.

Дадзена ў год Божы 1595, месяц чэрвень, першы дзень па старым стылі».

Акт Брэсцкай уніі на славянскай мове (старабеларускай або стараўкраінскай) захоўваецца, як і многія найважнейшыя артэфакты гісторыі Беларусі, за межамі краіны, у Львове. Нават у познім СССР уніяцкая царква Украіны налічвала, паводле некаторых ацэнак, некалькі мільёнаў прыхаджан. Таму не дзіўна, што Брэсцкай уніі надаюць нямала ўвагі ўкраінскія даследчыкі, а арыгінал у архіве Львова нават прапаноўвалі ўнесці ў спіс ЮНЕСКА, як нацыянальны здабытак. На беларускіх землях уніяцкая царква, нягледзячы на некалі дамінуючае становішча, афіцыйна налічвае ўсяго некалькі тысяч паслядоўнікаў, хаця некаторыя дадзеныя паказваюць на некалькі дзясяткаў тысяч вернікаў. Так ці інакш гэта вельмі сціплы паказчык у межах статыстычных дадзенных хрысціянскіх цэркваў Беларусі.

Гальшанскія гісторыі пра зданяў яшчэ і, у пэўным сэнсе, самыя рэальныя з беларускіх легенд пра прывідаў, уключаных у гістарычны кантэкст, ці, прасцей кажучы, яны атрымліваюць найбольшую колькасць сучасных пацверджанняў. Напрыклад, у сувязі з легендай пра Белую панну часта любяць згадваць нейкую рэальную знаходку костак маладой жанчыны, здабытых падчас рэканструкцыі манастыра. Рабочыя, якія знайшлі гэтыя астанкі, нібыта ў хуткім часе памерлі. Акрамя таго, турысты, як пішуць у публікацыях СМІ, часам начуюць у пакоях кляштара, а потым нярэдка паведамляюць пра сапраўды дзіўныя і містычныя рэчы.

Дарэчы, свая Белая панна-здрадніца ёсць і ў гродзенскім замку… але ў замку Гродна, які знаходзіцца ў Ніжняй Селезіі, а не ў Старым замку Гродна над Нёманам.

Будаўнік гальшанскага замка Павел Сапега і сам нярэдка становіцца аб'ектам своеасаблівай інферналізацыі. У публікацыях СМІ можна сустрэць мянушку «Сіняя барада», прылепленую да магната з-за таго, што ён перажыў трох сваіх жонак. Аднак многія маладыя шляхцянкі тых гадоў паміралі рана, і больш-менш пажылы магнат нярэдка мог пахваліцца двума і больш шлюбамі. Напрыклад, Аляксандр Людвік Радзівіл быў жанаты тройчы. Цікава, што і яго апошняя жонка Катарына Яўгенія Тышкевіч таксама тройчы была заручана, а брала шлюб два разы. Такім чынам, шлюбы Паўла Сапегі, вядома ж, не былі нечым небывалым і ніяк не даказваюць яго нядобрае стаўленне да жонак.

Затое вядома, што напрыканцы свайго жыцця Сапега, які дасягнуў высокай пазіцыі ў іерархіі ВКЛ і займаў пасаду падканцлера вялікага літоўскага, змог здзівіць эліту Рэчы Паспалітай сваім нечаканым уваскрашэннем. Альбрэхт Радзівіл пісаў пра гэта так:

«Год 1634

Месяц чэрвень

Кароль, выехаўшы з Вільні, па дарозе палюючы і забаўляючыся, у апошнія дні гэтага месяца прыехаў у Гродна. Між тым вестка аб смерці падканцлера ВКЛ разнеслася, і гэта заахвоціла многіх, не чакаючы дакладных навін, стаць суіскальнікамі гэтай пасады. І кароль бы раздаў пасля яго пасады, але неўзабаве падканцлер прыбыў жывым і здаровым, і суіскальнікі, ашуканыя ў сваёй надзеі, сталі ўсеагульным пасмешышчам».

Вось такое цудоўнае вяртанне з таго свету, якое нямала ўразіла сучаснікаў.

Зрэшты, у наступным годзе Сапега памёр ужо па-сапраўднаму.

На пахавальнай цырымоніі магната, якая праходзіла ў тым самым францысканскім касцёле Гальшан, дзе цяпер нібы з'яўляецца Белая панна, францысканскі аратар Марк Карона зрабіў велізарную польскую прамову, багата закрашаную лацінскімі фразамі, у якой пералічваў шматлікія заслугі памерлага. У 1637 годзе выступленне францысканца было выдадзена ў Вільні асобнай кнігай, пад назвай «Krzyz strzalisty oswieconego domostwa ich mosciow pp. Sapiehow…» у якой было больш за 40 старонак.

Герб Сапег з кнігі М. Кароны, якая змяшчае пахавальную прамову ў гонар П. Сапегі.

Руіны гальшанскага замка, францысканскі касцёл гэтага мястэчка і прыгожае надмагілле Паўла Сапегі і трох яго жонак, і цяпер яшчэ даступныя для агляду, а значыць падканцлер Вялікага княства Літоўскага пакінуў пасля сябе нядрэнную спадчыну.

Складзены дакумент быў у 1658 годзе і яго асаблівая каштоўнасць у тым, што ён вельмі дэталёва апісвае арсенал знакамітага замка ВКЛ. У дадзеным выпадку, мы звярнём увагу на, у некаторым родзе, паэтычны кампанент пераліку грознай зброі, сабраннай у замкавым арсенале. Гаворка пра назвы гармат, якія ў тыя гады мелі свае асаблівыя імёны.

У фартэцыі Ляхавіч знаходзіліся наступныя пушкi: Кантар, 1614 з гербамі Яна Караля Хадкевіча, Васіліск, 1606 з тымі ж гербамі, Кіт, 1617 з тымі ж гербамі, Малпа, таго ж года і з гербамі Яна Караля Хадкевiча, Перун, 1609 года з тымі ж гербамі, Баба, 1602 года з гербам «Лілія» і літарамі С. D. S., Маўр, 1614 года з гербамі Яна Караля, Дракончык з выявай дракона, Сокал, 1601 года і з тым жа гербам, Самсон, 1617 года з гербамі Яна Караля і шмат іншых гармат, у прыватнасці, шведскіх, якія, мабыць, з'яўлялiся трафеямі.

Цікава, што самым цяжкім ядром, якое важыць 25 фунтаў, магла страляць гармата Маўр. Тут аўтар дазволіць сабе крыху гумару і заўважыць, што, відавочна, ужо тады літвіны зразумелi немалое значэнне талерантнасці і паліткарэктнасці, як звычайна апярэдзіўшы свой час.

Вядома, што па ўмовах Гарадзельскай уніі нейкі Ян Рымвідавіч атрымаў герб Гржымала ад вядомага польскага рыцара Дамарата з Кабылян. У першай палове XV стагоддзя згадваецца таксама Генрык Карэйва Рымвідавіч. У гэты ж перыяд жылі Аляхно і Юшка Рымвідавічы. Менавіта ад гэтых двух Рымвідовічаў, паводле некаторых гіпотэз, паходзілі роды Дарагастайскіх і Забярэзiнскіх. Паводле іншай версіі, заснавальнікам гэтых шляхетных родаў быў нейкі іншы Рымвід.

Па звестках лідскага краязнаўцы Міхала Шымілевіча, нейкія Юхно і Раман Рымвідавічы згадваюцца на пачатку XVI стагоддзя ў Вількамірскім павеце.

Каспар Нясецкі згадвае род Рымвідаў у Жамойцкім старостве. Гэты род, на думку Нясецкага, карыстаўся варыяцыяй герба Ліс. Тут, дарэчы, варта адзначыць, што на гарадзенскай пліце адлюстраваны стандартны варыянт герба, з двума перакладзінамі. Менавіта да гэтага роду, які асеў у Жамойці, Нясецкі адносіць Эліяша Міхаіла Рымвіда, які будаваў кар'еру ў лідскім павеце.

Можна выказаць здагадку пра сувязь роду Эліяша са згаданнымі вышэй Юхно і Раманам. Акрамя таго, вядома, што ў 1567 годзе нейкі Юзэф Рымвід валодаў трыма валокамі зямлі ў Васілішках, непадалёк ад Ліды.

Эліяшу Рымвіду ўдалося значна ўмацаваць пазіцыі роду і заняць пасаду лідскага маршалка. Гэты пан неаднаразова быў паслом на сеймы. У сваім маёнтку Дэмбрава Эліяш пабудаваў храм езуітаў, які, у перабудаваным выглядзе, захаваўся да нашых дзён.

Рымвід памёр пасля 1695 года. Мецэнат езуітаў быў пахаваны ў іх гродзенскім храме, разам са сваёй трэцяй жонкай Беатай Пекаслаўскай.

Ян Рымвід, які з'яўляўся сынам Эліяша Міхаіла, атрымаў ад бацькі Дэмбрава і двор у Лідзе, але біяграфія гэтага шляхціца малавядомая даследчыкам.

Далейшы лёс лідскіх Рымвідаў — таямніца для спецыялістаў.

У гэтай гісторыі ёсць яшчэ адзін вельмі цікавы нюанс. Нясецкі прыпісвае жамойцкім і лідскім Рымвідам прозвішча Міцкевіч, нібыта атрыманае ад аднайменнага маёнтка. Ад роду Рымвідаў-Міцкевічаў з Лідчыны вёў свой радавод і самы знакаміты носьбіт прозвішча, паэт Адам Міцкевіч. Як вядома, паходжанне Міцкевіча служыць прадметам спрэчак. У дыскусіі з аўтарам беларускі генеалог Дзмітрый Дрозд аднойчы выказаў заўвагу, паводле якой даследчыкі радаводу паэта адзіныя ў меркаванні аб тым, што Міцкевіч не меў дачынення да Рымвідаў. Разам з тым, загадкавы лёс лідскіх Рымвідаў пакідае прастору для гіпотэз. Ці быў пахаваны ў Гродне Эліяш Рымвід далёкім сваяком знакамітага паэта? Хто ведае. Але супадзенне прозвішчаў відавочна.

Такім чынам, мемуары Матушэвіча апавядаюць пра жанчын, якія знаходзяцца ў гарэме, аднак пра прычыны траплення ў гарэм шляхцічы даведаліся са слоў саміх палонных дам. Ці маглі дзяўчыны пагадзіцца на добраахвотнае пражыванне ў гарэме, улічваючы, што, як напісана ў Матушэвіча, «мэтрэсы» гарэма мелі пры сабе дарагія рэчы, у тым ліку і каштоўныя ўпрыгожванні? Тэарэтычна, так.

Могуць выклікаць сумневы і жахлівыя аповяды аб продажы дачок уласнымі матулямi, а таксама страшных досведах з целамі немаўлятаў. Аднак падобны продаж дзяцей для задавальнення запатрабаванняў паноў апісаны і ў мемуарах знакамітага Казановы, які наведваў Рэч Паспалітую, праўда ў другой палове XVIII стагоддзя, калі князь Марцін ужо знаходзіўся пад апекай радні. Легендарны спакуснік адзначыў, што падчас знаходжання ў Пулавах яму спадабалася сялянка, якую яе бацька прымусіў, ужыўшы фізічную сілу, уступіць у сувязь з госцем. За нявіннасць дзяўчыны Казанава спакойна аддаў 100 флорынаў пасля чаго на яго пасыпаліся іншыя прапановы.

«На раніцу мне сталі прапаноўваць іншых, хаця нават не паказвалі.

— Але дзе ж сама дзяўчына? — пытаўся я ў кашталяна.

— Што Вам да яе асобы, галоўнае, што яна нявінная.

— Так твар якраз і важнейшы за ўсё іншае.

Пасля гэтага іх сталі да мяне вадзіць і перад ад'ездам я дамовіўся яшчэ з адной дзяўчынай. А ўвогуле, скажу, што жанчыны ў тых краях непрыгожыя».

Яшчэ некалькі слоў пра злачынствы Радзівіла.

Польскі гісторык Тэадор Мараўскі, які не жыў у часы князя Марціна, піша пра магната, што «палоннікаў, якія крычалі ў ягоных лёхах, ён называў сваімі спевакамі».

Народжаны яшчэ пазней Мараўскага, гісторык Юльян Барташэвіч паведамляе аб легендарным маньяку наступнае:

«Арыгінальным у гэтых ягоных дзівацтвах было тое, што ён стаў габрэем. Сэрца і душу, і ўвесь свой маёнтак ён аддаў габрэям. Габрэй быў у яго касірам, саветнікам, бліжэйшым сябрам. Кожную пятніцу ляцелі да яго, нібы звар'яцеўшы, габрэі з Брэста…»

Відавочна, што князь сапраўды быў, калі можна так выказацца, яскравым нефармалам, але некаторыя гісторыі, у прыватнасці, пра актыўныя і складаныя заняткі алхіміяй, усё ж выглядаюць сумнеўнымі, зрэшты, няма падстаў адмаўляць жорсткасць, амаральнасць і псіхічныя адхіленні Марціна.

Гісторыя князя яўляе чытачам рэдкі прыклад паўнавартаснага дзеяння так званага «закону бумеранга». Марцін трымаў людзей у зняволенні, здзяйсняючы таксама мноства іншых жудасных учынкаў, і ў выніку сам стаў палонным Гераніма Радзівіла, які, як лічыцца, адрозніваўся схільнасцю да садызму і не так і моцна саступаў у сваіх «дзівацтвах» чарнаўчыцкаму вар'яту. Геранім забраў Марціна ў найпрыгажэйшы замак Радзівілаў у Бялай, якая цяпер размешчана на тэрыторыі Польшчы, і там, як можна зразумець нават са скупых звестак Матушэвіча, былы гаспадар гарэма ўтрымліваўся ў вельмі жорсткіх умовах. Узнагарода знайшла героя.

Памёр князь Марцін у 1782 годзе, і, як напісана ў яго біяграфіях, быў пахаваны ў сямейным склепе, у Нясвіжы. Марцін не быў першым дзіваком з роду Радзівілаў і не стаў апошнім, але гэта, як любяць пісаць многія аўтары, ужо іншая гісторыя.

Польскія саноўнікі, зразумела, негатыўна паставіліся да ідэі гродзенскіх сеймаў. Знакаміты польскі пісьменнік XVII стагоддзя, Ян Хрызастом Пасек пісаў пра гэта так:

«Год Гасподні 1679. Сёлета першы сейм у Літве праходзіў у Гродне. Паны-Літва ў нас выбілі такія пастановы, каб два сеймы, адзін за адным, праходзілі ў Кароне, а трэці ў Літве. Гэта было вельмі цяжка: нашым туды ездзіць. Але гэта ўжо назаўжды, калі стала звычаем».

У якасці матыву, які падштурхнуў Паца на прасоўванне так званай «літоўскай альтэрнатывы», гэта значыць склікання гродзенскіх сеймаў, даследнікі звычайна называюць жаданне магната павялічыць значэнне падуладнай яму Гарадзенскай эканоміі. Акрамя таго, Пац капітальна рэканструяваў гарадзенскі замак, які быў моцна разбураны, і для ўвекавечання яго ўчынку ў сцяну аднаго з будынкаў комплексу ўмуравалі памятную табліцу. Відавочна, Хрыстафор зусім не быў супраць услаўлення яго дзеянняў сярод нашчадкаў.

Пасля набыцця статусу сеймавай сталіцы ў Гародню пацягнуліся галоўныя саноўнікі краіны, якія жадалі пабудаваць у горадзе над Нёманам свае рэзідэнцыі, а гродзенскі езуіты ўзвялі буйнейшы і больш уражальны храм, чым іх стары касцёл Пятра і Паўла, на галоўнай плошчы горада.

Няма сумненняў, што менавіта дзякуючы статусу сеймавай сталіцы Гродна быў абраны цэнтрам рэформаў яшчэ аднаго здольнага шляхціца, каралеўскага фаварыта Антонія Тызенгаўза. Яго рэфарматарская дзейнасць сапраўды ўражвала, хоць, як чалавек ён быў дакладна не больш сімпатычным, чым Хрыстафор Пац — яго папярэднік на пасадзе кіраўніка Гарадзенскай эканоміі. Абапіраючыся на свой статус фактычнага намесніка караля ў ВКЛ, Тызенгаўз актыўна канфліктаваў з самымі рознымі людзьмі, у тым ліку і даволі магутнымі шляхціцамі. Успаміны аб бясчынствах Антонія можна знайсці, напрыклад, у мемуарах яго ворага Міхала Залескага.

Усе гісторыі, аднак, маюць пачатак і канец. Несімпатычны Хрыстафор Пац, памяць якога пакуль ніяк не ўшанавана ў тапаніміцы Гродна, памёр у 1684 годзе і быў пахаваны ў адным з найпрыгажэйшых храмаў Літвы, касцёле Пажайлійскага манастыра. Труна магната да гэтага часу мірна стаіць у крыпце храма. Несімпатычны Антоній Тызенгаўз, імя якога носіць цэлая плошча ў Гродне і дзіцячая школа мастацтваў, якая стаіць на ёй, памёр у 1785 годзе. Цела графа, як пішуць гісторыкі, пахавалі ў старым касцёле яго радавога маёнтка ў Жалудку, а пасля знішчэння гэтага храма яго нібыта перанеслі ў новы храм горада. Аднак сваякі Антонія, мабыць, лічылi, што граф павінен быў супакоіцца ў адным з найпрыгажэйшых храмаў Гродна — езуіцкім касцёле, бо менавіта з горадам над Нёманам магната звязвала столькі радасных і цяжкіх для яго падзей. Таму сваякі рэфарматара зрабілі ў святыні езуітаў шыкоўную сімвалічную магілу Тызенгаўза — найлепшы, у мастацкім сэнсе, кенатаф, сярод існуючых у Беларусі.

Кенатаф Антонія Тызенгаўза ў Фарным касцёле.

Неўзабаве пасля смерці Тызенгаўза памерла і Рэч Паспалітая Абодвух Народаў.

Паміж Брэстам і Гродна, нейкі вышэйшы архітэктар нібы зноў прачарціў сувязную лінію, злучыўшы першы літоўскі сейм Рэчы Паспалітай, які прайшоў у Брэсце, і апошні сейм на тэрыторыі ВКЛ, сабраны ў Гродне. Ён, як вядома, стаў і апошнім сеймам усёй польска-літоўскай шляхецкай рэспублікі. Фармальная сталіца ВКЛ — Вільня, так і не прыняла ніводнага сейма аб'яднанай дзяржавы.

На сейміку Наваградскага ваяводства, ён супрацьстаяў партыі Міхаіла Радзівіла «Рыбанькі». Сеймік скончыўся рашэннямi выгаднымі менавіта прарасійскай партыі Мікалая Фаўстына, а ў выніку звычайнага для падобных сходаў канфлікту Бенедыкт Тызенгаўз — бацька будучага некаранаванага ўладара ВКЛ Антонія Тызенгаўза, які, дарэчы, нарадзіўся якраз у год апісванага сейміка, а таксама іншыя шляхцічы з той партыі, пабіліся з прадстаўніком вядомага ў наваградскім павеце роду Верашчак, а менавiта гэты род у будучыні даў укаханую і музу выбітнага паэта Адама Міцкевіча, Марыю Верашчаку.

Міхаiл «Рыбанька» і яго людзі пры гэтым, як пісаў сам магнат: «сунімалі як маглі» разгарачаных шляхцічаў.

Адбываўся канфлікт у такiм месцы якое, здавалася б, наладжвае на спакойную камунікацыю, а менавіта рэфектарыі (трапезнай) дамініканскага кляштара. Агрэсія п'яных шляхцічаў — абаронцаў выгадных суседнім краінам рашэнняў, нявыгадных для іх радзімы, выяўленая ў бойцы, якая мела месца ў трапезнай манастыра… Усё гэта з'яўляецца для нашчадкаў адным з яркіх прыкладаў маральнай дэградацыі ўладаручых, шляхецкай анархіі тых гадоў — галоўнага фактару знішчэння Першай Рэчы Паспалiтай.

Пазней шляхціцы напалі і на самога Міхаіла «Рыбаньку», уладкаваўшы засаду на дарозе і адкрыўшы стральбу па карэтах і свіце «Рыбанькі» і яго саюзніка, берасцейскага старасты Яна Фрэдэрыка Сапегі. На гэты раз Мікалай Фаўстын асабіста даў сваяку ахову, відаць палічыўшы, што адкрытае забойства ўплывовага члена яго дома з'яўляецца пераборам.

Празмерны разгул страсцей і канфлікт у ваяводстве не быў выгадны Мікалаю Фаўстыну, таму ён вырашыў уладзіць канфлікт з «Рыбанькай» і Сапегам, і зладзіў з імі перамовы, у выніку якіх яму ўдалося дасягнуць сваіх мэт і дабіцца кантролю над ваяводскай шляхтай, якая была ў партыі Міхаіла Казіміра і Яна Фрыдэрыка.

З ліста Міхаiла Радзівіла становіцца ясна, што «Рыбанька» не жартам баяўся за сваё жыццё, што і паўплывала на яго рашэнне перадаць кантроль над сваімі наваградскімі кліентамі ў рукі Мікалая Фаўстына.

Як пішуць даследчыкі, у гэты час Мікалай Фаўстын атрымаў з царскай казны 2 тысячы рублёў, прызначаных для далейшага прасоўвання інтарэсаў Расіі ў Рэчы Паспалітай.

Неўзабаве да наваградскай шляхты, узначаленай Радзівілам, далучыліся і шляхцічы з Ваўкавыскага павета. Аб'яднанне наваградскай шляхты, нiбыта аброслае прадстаўнікамі іншых ваяводстваў ВКЛ, утварыла магутную апазіцыю Станіславу Ляшчынскаму, што і стала адным з найважнейшых фактараў, якія прывялі да абрання на трон Аўгуста III, а ён, паводле характарыстыкі нямецкага падарожніка Вільгельма Шлемюлера, быў «слабаваты розумам».

Мікалай Фаўстын, у выніку падобнай палітычнай камбінацыі, зразумела, набыў немалы ўплыў у ВКЛ, і на чале шляхты, падтрыманай расійскімі салдатамі, заняў Брэст з мэтай падпарадкавання горада новаму каралю.

Спецыялісты пішуць, што, пачынаючы з 1733 года, Мікалай Фаўстын атрымліваў ад расійскага двара 5 тысяч рублёў за год, на ўласныя патрэбы.

Навагрудскі ваявода заставаўся верным саюзу з Расіяй, хоць у рамках падрыхтоўкі да гродзенскага сейма 1744 года ён падлашчваўся да прускіх дыпламатаў, якія, зрэшты, не бачылі ў ім надзейнага саюзніка.

Памёр Мікалай Фаўстын у 1746 годзе.

Галоўным маёнткам і своеасаблівай сталіцай Мікалая стала Дзятлава, дзе Радзівілы ўзвялі невялікі, але надзвычай пышна аздоблены палац. Мікалай валодаў таксама ўчасткам у Гродне: з гэтым горадам, як можна зразумець з вышэйпададзенага тэксту, яго звязвалі шматлікія адметныя моманты кар'еры. Гродзенскі ўчастак Мікалая Фаўстына размяшчаўся на вуліцы Замкавай, дзе дзятлаўскія Радзівілы валодалі невялікай, мураванай рэзідэнцыяй.

Нягледзячы на рост уплыву, Мікалай так і застаўся адносна бедным, па мерках свайго вялікага роду, чалавекам, не дзіўна таму, што гродзенская рэзідэнцыя дзятлаўскіх Радзівілаў была нашмат сціплейшай за вялізны палац Міхаіла Казіміра «Рыбанькі». Гэтая рэзідэнцыя размяшчалася непадалёк, якраз на цэнтральнай плошчы Гродна.

Зрэшты, нягледзячы на мінулыя супярэчнасці, пахаваныя Міхал і Мікалай Радзівілы былі ў фамільным склепе ў Нясвіжы. Аднак сэрца Мікалая Фаўстына, як пішуць гісторыкі, пахавалі ў перабудаваным ім дзятлаўскім касцёле Унебаўзяцця Дзевы Марыі.

Старэйшы сын Мікалая, эксцэнтрычны Удальрык Радзівіл, не зрабіў вялікай палітычнай кар'еры, аднак быў прадуктыўным пісьменнікам. Другі сын Альбрэхт Радзівіл у адрозненне ад бацькі, у пэўны перыяд сваёй палітычнай кар'еры пярэчыў уплыву Расіі ў Рэчы Паспалітай і стаў адносна прыкметным удзельнікам Барскай канфедэрацыі. Трэці сын князя — Ежы, з'яўляўся пераемнікам Мікалая на пасадзе наваградскага ваяводы. Вядома, што яшчэ адзін сын Мікалая Фаўстына Станіслаў Радзівіл валодаў тым самым палацам на вуліцы Замкавай у Гродне, а таксама дзятлаўскім палацам, акрамя таго, выступаў супраць Барскай канфедэрацыі, якую падтрымліваў яго родны брат Альбрэхт. Дачка Станіслава — Францыска Тэафілія, выйшла замуж за Станіслава Солтана пасля чаго дзятлаўскі палац знаходзіўся ва ўласнасці Солтанаў. Так скончыўся радзівілаўскі перыяд у гісторыі Дзятлава — цікавага, наднёманскага горада.

Пабудаваны яшчэ ў першай палове XVII стагоддзя манастыр, які з'явіўся дзякуючы ахвяраванням роду Сапегаў, стаў іх велічнай пахавальняй.

Галоўны храм ансамбля з'яўляўся прыгожай базілікай, з высокай званіцай, прыбудаванай да апсіды храма. На ўваходзе з боку галоўнага фасада змяшчаўся круглы прытвор-крухта, накрыты купалям. Фасад меў дугападобныя абрысы, членіўся цягамі і буйнымі філёнкамі, быў дэкараваны пілястрамі, нішамі для скульптур, барочнымі апраўленнямі праёмаў.

Па падліках аўтара, даўжыня храма, ад уваходу крухты да далёкай сценкі званіцы, складала прыблізна 60 метраў. Шырыня — прыблізна 25 метраў. Гэта ставіла святыню ў адзін шэраг з найбуйнейшымі барочнымі храмамі ВКЛ, хоць яна і саступала некаторым з іх, да прыкладу, езуіцкаму касцёлу Францішка Ксаверыя ў Гродне, які, зрэшты, быў пабудаваны крыху пазней за бярозаўскi аб'ект.

Гранёная званіца была даволі раскошна ўпрыгожана пілястрамі і філёнкамі, а вянчаў яе высокі купал, які, дарэчы, вельмі нагадваў купал гродзенскай Фары Вітаўта.

Вышыня званіцы, ад зямлі да верхавіны крыжа, была больш за 50 метраў. Бакавыя нефы у інтэр'еры храма займалі капліцы, злева ад галоўнага ўваходу змяшчалася вінтавая лесвіца, якая вяла на хоры.

Але не толькі сам храм уражваў сваёй пышнасцю. Асаблівае значэнне картэзіянскаму манастыру надаваў яго размах. Манастырская агароджа абмяжоўвала буйны ўчастак, усярэдзіне якога размяшчаліся сады картэзіянцаў. Манастырскія карпусы былі надзвычай працяглыя. Прастакутны замкнёны падворак манастыра, размешчаны за апсідай храма, меў вельмі вялікія памеры. Яго плошча складала больш за 6700 квадратных метраў. Для параўнання, кляштар брыгітак у Гродне, які стаў месцам спачыну магнатаў Весялоўскіх, мае прылеглы да касцёла двор плошчай менш за 900 метраў квадратных.

Манастырскі комплекс упрыгожвалі даволі высокія вежы і эфектныя, барочныя вароты.

Ён меў добрыя бастыённыя ўмацаванні, цалкам прыдатныя для абароны ад розных варожых войскаў, якія, у тыя смутныя часы, часта была змушана прымаць Берасцейшчына.

У манастыры былі пахаваныя яго галоўны дабрадзей Казімір Леў Сапега, а таксама Казімір Ян Сапега, які стаў фактычным ўладцам ВКЛ, а акрамя гэтых двух высокіх саноўнікаў яшчэ і іншыя члены роду.

Няма сумненняў, што поўнае аднаўленне архітэктурнага комплексу картэзіянцаў дазволіла б вярнуць беларусам важную частку іх спадчыны.

У цэлым, уся кампазіцыя палацавага комплексу прасякнута духам класічнай велічы ордэрнай архітэктуры, і, хоць элементы барока яшчэ моцныя ў гэтай працы, усё ж будынкі Бекера, як бы лунаючыя над вулачкамі Ружан, яўляюць сабой яркія прыклады строгасці і велічы класіцызму.

Уражвае і праект Петрапаўлаўскай царквы ў Ружанах, створаны ў духу саксонскіх барочных цэркваў. Ён не саступае сваёй мастацкай дасканаласцю праектам храмаў сталічнага Дрэздэна.

Бекер добра паказвае сябе не толькі ў маштабных праектах княжых рэзідэнцый Ружан і Дзярэчына, але i ў працы над малымі формамі, напрыклад, капліцай Св. Казіміра ў Ружанах.

Дойлід не толькі фармуе выразную архітэктоніку фасадаў: ляпныя дэталі на створаных ім аб'ектах таксама адрозніваюцца найвышэйшай, па мерках архітэктуры ВКЛ, якасцю прапрацоўкі, цалкам супастаўнай з лепшымі еўрапейскімі ўзорамі, а гэтым, варта адзначыць, не заўсёды могуць пахваліцца творы нават высокакваліфікаваных архітэктараў, працаваўшых на землях будучай Беларусі.

Пра жыццё самога выбiтнага дойліда спецыялістам пакуль вядома не шмат. Тым не менш, імя архітэктара без усялякага сумнення ўваходзіць у пералік выдатных творцаў, якія стваралі на землях будучай Беларусі сапраўдныя жамчужыны мастацтва, здольныя на роўных канкурыраваць з шэдэўрамі майстроў Заходняй Еўропы.

Расійская адміністрацыя, пасля далучэння Гродна, ужо не мела патрэбы ў такой колькасці прадстаўніцкіх рэзідэнцый, якой мог пахваліцца сеймавы горад. Гэта лагічна, бо губернскі цэнтр зусім не павінен быць утыканы палацамі шляхты так шчыльна, як адна са сталіц Рэчы Паспалітай. Гродзенскі губернатар з камфортам размяшчаўся ў буйным палацы на Гарадніцы, вядомым як палац Тызенгаўза, таму былы каралеўскі палац можна было спакойна перарабіць у нешта іншае… Гэтым іншым стаў вайсковы шпіталь, які і намаляваў Орда, у сярэдзіне XIX стагоддзя.

Былая рэзідэнцыя польскіх каралёў і вялікіх князёў літоўскіх паказана прыкладна з таго пункта, дзе цяпер знаходзіцца вельмі сумны савецкі дом, які мае адрас вуліца Давыда Гарадзенскага 2. На пярэднім плане вялікі яр, засыпаны ў савецкія часы дзеля пракладкі дарожнага палатна, а сам палац-шпіталь дэманструе гледачу крыло, якое не сталі аднаўляць пасля пашкоджанняў Другой Сусветнай вайны, хаця гэты корпус захаваўся не горш за асноўны П-падобны будынак.

З вышэйпададзенага зразумела, што пазнаць Новы замак на малюнку не так проста, і гэта абумовіла шырока растыражаваную памылку ў атрыбуцыі выявы. Але на гэтым недакладнасці не заканчваюцца. Справа ў тым, што Орда не зусім дакладна адлюстраваў аб'ект, які атрымаўся меншым і з меншай колькасцю вокнаў. Падобныя недакладнасці — не рэдкасць у працах таленавітага жывапісца.

Калі б Напалеон быў цвёрда ўпэўнены, што яго малюнкі будуць выкарыстоўвацца падчас падрыхтоўкі аднаўлення такой вялікай колькасці старажытных будынкаў, размешчаных цяпер у межах Беларусі і Украіны… Хто ведае, можа быць тады, ён яшчэ больш увагі надаваў бы дакладнасці сваіх замалёвак.

Вось такая гісторыя пра ўраджэнца Берасцейшчыны, які пакінуў нашчадкам мноства відаў Гродна.

Палац Красінскіх звычайна маркіруюць стылем мадэрн, хоць тут, мабыць, слушней казаць пра польскі архітэктурны рамантызм. Шыкоўныя каменныя цокаль і партал дома надаюць яму манументальнасць. Незвычайна прыгожая каменная галерэя, нажаль, часткова закладзеная цэглай. Гэтыя дэталі робяць асабняк унікальным у маштабе ўсёй Беларусі аб'ектам.

У Свіслачы размешчаны яшчэ вельмі цікавы і даволі буйны драўляны дом у так званым закапанскім стылі, пабудаваны ў перыяд 20-30-х гадоў ХХ стагоддзя.

У адной з кнiжак Троцкага, а менавіта першай частцы працы «Савецкая Рэспубліка і капіталістычны свет» можна прачытаць наступныя радкі:

«Брэст-Літоўскія мірныя перамовы — у наш хуткі час — адышлі ўжо ў вобласць далёкага мінулага. У Брэст-Літоўск мы адпраўляліся для таго, каб заключыць мір. Чаму? Бо ваяваць не маглі. На нарадзе прадстаўнікоў фронту мы зрабілі папярэдне анкету, выснова якой была зусім ясная: войска не жадае і не можа ваяваць. Вывад гэты быў, зрэшты, толькі фармальным пацверджаннем цалкам відавочнага факта. Салдаты, абуджаныя рэвалюцыяй, адноўленыя ёю супраць імперыялістычнай вайны, якія не паспелі яшчэ ні перадыхнуць, ні тым больш разабрацца ва ўсёй складанасці сусветнай абстаноўкі, не хацелі больш ніводнага лішняга дня заставацца ў акопах. Раз мы не маглі весці вайну, — мы вымушаны былі заключыць мір. Але ў той самы час мы імкнуліся выкарыстоўваць самi перамовы ў мэтах міжнароднай рэвалюцыйнай прапаганды.

Сапраўды, Брэст-Літоўская канферэнцыя была самай мудрагелістай камбінацыяй, якую магла стварыць гісторыя: з аднаго боку стала — прадстаўнікі магутнага тады мілітарызму, наскрозь прасякнутага пераможным салдафонствам, каставай напышлівасцю і найвялікшай пагардай да ўсяго не праўдзіва гогенцолерна-пруска-нямецкага; з іншага боку — прадстаўнікі пралетарскай рэвалюцыі, учорашнія эмігранты, якія ў Берлін Гогенцолерна заязджалі няйначай, як з фальшывым пашпартам у кішэні.

Пасля нашай фармальнай капітуляцыі ў Брэст-Літоўску германскі імперыялізм не пратрымаўся і 9 месяцаў. Гісторыя даставіла нам добры рэванш — пакуль яшчэ, праўда, далёка не поўны: па-першае, партыя Лібкнехта і Люксембург не вырвала яшчэ ўлады з рук лёкаяў, якія часова прыйшлі на змену гаспадарам; па-другое, пераможцы нашых былых пераможцаў яшчэ не пераможаны.

Англа-французскі імперыялізм яшчэ не толькі жывы, але і небяспечны. Германскі імперыялізм уступіў з намі ў перамовы, бо спадзяваўся пакарыць нас без працы. Англа-французскі імперыялізм не верыць сабе і таму баіцца нас. Калі для таго, каб перакуліць аўстра-германскі імперыялізм, гісторыі спатрэбіўся этап Брэста, то гэта зусім не значыць, што, адыходзячы ад Брэста, англа-французскія драпежнікі адыдуць ад гібелі. Гісторыя вынаходлівая, і ў распараджэнні яе маецца шмат метадаў і сродкаў, а мы не дактрынёры і ахвотна прымем гібель нашых ворагаў, незалежна ад таго, у якім выглядзе яна абрынецца на іх галовы».

У гэтым тэксце Леў Давідавіч, вядома ж, дэманструе выдатны прыклад класавай нецярпімасці і вялiкай рашучасці змагацца з калектыўным Захадам, які, у дадзеным выпадку, пазначаны як нейкая група буржуазных прыгнятальнікаў, але сутнасна Троцкі тут выглядае апалагетам усё той жа ідэі вайны Расіі і Еўропы, якая ніяк не можа канчаткова застацца толькі прадметам вывучэння гісторыкаў, таму што час ад часу атрымлівае плоць і кроў у выглядзе рэальных сутыкненняў.

Так ці інакш, Льву Давідавічу не ўдалося ўбачыць гібель «англа-французскіх драпежнікаў», і справа нават не ў тым, што і праз сто гадоў пасля стварэння яго тэксту гэтыя драпежнікі працягваюць квітнець. Можа, калі б Троцкі меў магчымасць пражыць столькі ж, колькі старазапаветны Ной, то і дачакаўся, нарэшце, падзення праклятых буржуа — хто ведае. Аднак сам Леў Давідовіч пазбавіўся, як вядома, нават тэарэтычнага шанцу паставіць рэкорды і здзівіць герантолагаў, з прычыны гібелі ад рук… не, не класава чужых імперыялістаў, а агента яго былога паплечніка, таварыша Сталіна.

Што да Брэсцкага мiру, то тут Троцкі, на думку аўтара, разыграў нядрэнную камбінацыю і ў выніку перамог у Грамадзянскай вайне, замацаваўшы ўладу бальшавікоў. Пераможцаў не судзяць — кажуць людзі, хаця тут успамінаецца яшчэ адзiн, у свой час папулярны выраз: «Хлусіць, як Троцкі!»

Пасля таго, як жалезнае кальцо крэпасцяў вакол Гродна было разарванае нашай цяжкай артылерыяй, любымі дзеткамі закаранелага халасцяка Шольца, яго пераможнае, надыходзячае войска ўжо было не спыніць. Нехта з афіцэраў, якія атачалі Шольца, сказаў, што калі ён імчаўся наперад, у яго заўсёды ў галаве гучала салдацкая песня Эйхендорфа (нямецкі пісьменнік прым. Я.А.).

Трэба аддаць належнае рускім, рэдка яны так па-майстэрску перараблялі храмы пад свой архітэктурны стыль, як тут, у Гродне. Напрыклад, стары каталіцкі сабор на галоўнай плошчы, да таго, як яго перарабілі ў праваслаўны, не мог выглядаць прыгажэй. Яго блакітныя купалы-цыбуліны з залатымі навершамі глядзяць на нас, немцаў, як галоўная карцінка дзіўнай кнігі казак.

Асабліва зімовымі вечарамі, калі праязджаеш міма яго на бразгаючых санях, ён робіць незабыўнае, дзіўнае ўражанне.

Рускія любяць колеры. Кожны, хто праехаў па іх краіне, памятае чырванаватую, бледна-зялёную або бледна-сінюю фарбу, якой яны афарбоўваюць свае грамадскія будынкі. Вядома, яны не заўсёды ўдала падбіраюць колеры. Але тут, у Гродне, яны ў асноўным добра справіліся. Капліцы, якія яны перарабілі або пабудавалі для сваіх службаў, як рознакаляровыя куфэркі са скарбамі, з зялёнымі ці залатымі купаламі і зіготкімі крыжамі з перакладзінамі, раскіданыя па ўсім горадзе.

Адзінае, што расчароўвае ў Гродне, дык гэта яго замак. Гэты замак Гродна, пра які столькі чуў гісторык. Як збудаванне, яно зусім не адпавядае свайму цудоўнаму размяшчэнню высока над Мемелем. Аўгуст Моцны святкаваў тут, Пётр Вялікі напіваўся тут, шведскі кароль Карл XII прыдумляў тут новыя баявыя планы, і ў ім бедаваў і адрокся ад стальца апошні кароль Польшчы Станіслаў Аўгуст.

Вецер гэтых слаўных падзей не вее вакол корпуса, які празаічна выглядае і пафарбаваны звычайным, жоўтым колерам. На тым жа месцы, раней была забаўляльная альтанка, у якой каралеўскія госці замка віталі ігрыстым віном заходзячае на Захадзе, над самым Нёманам, сонца.

У садзе перад замкам, які нашы салдаты толькі трохі даглядалі і ў якiм вы можаце атрымліваць асалоду гледзячы на лясiстыя вяршынi Мемеля, ёсць просты абеліск, немудрагелісты, як выпадковая паэма, пастаўлены ў памяць аб візіце кайзера Вільгельма II.

І Новы замак, пабудаваны Аўгустам Моцным побач са Старым, таксама не радуе. Ён пабудаваны занадта позна, для таго, каб ствараць хараство, таму што з 1797 абодва замка выкарыстоўваліся рускім урадам толькі ў ваенных мэтах.

Рускі губернатар жыў у самым прыгожым будынку Гродна, так званым замку Тызенгаўза (Schloss von Tyzenhaus). Чалавек, які насіў гэтае нямецкае імя, з'яўляўся апошнім рэгентам (Reichsverweser) апошняга польскага караля Станіслава Аўгуста.

Відаць, гэта быў незвычайна разумны, адукаваны і энергічны чалавек, якому горад абавязаны сваім тэатрам, сваімі садамі, карацей, большай часткай таго, што яго ўпрыгожвае і сёння, за што горад і ўзнагародзіў яго: у фарным касцёле знаходзіцца выкананы з густам кенатаф Тызенгаўза.

Дымлівыя руіны яго велічнага палаца прыняў пераможны генерал Шольц, які загадаў сваёй артылерыі абараняць грамадскія будынкі горада, але ўжо не мог выратаваць гэты лепшы. Кажуць, што рускі губернатар загадаў спаліць свой замак, каб прымусіць знікнуць з паверхні зямлі відавочна сумнеўныя дакументы яго самога і яго папярэднікаў. Варварская, але разумная працэдура.

Старую каралеўскую рэзідэнцыю Гродна ад горада аддзяляе глыбокая цясніна, праз якую працякае ручаёк з назвай Гараднічанка, якая пераклікаецца з назвай горада і ўпадае ў Мемель ніжэй Старога замка. Гэтая цясніна, забудаваная абветранымі, чорнымі, драўлянымі хатамі, таксама надае гораду рамантыкі. Гэта нагадвае Гранаду. І наўрад ці можна здзівіцца, калі летам з нор і сховішчаў вылезуць цыганы, але ледзяны вецер, які праносіцца па гэтай бяссонечнай даліне зімой, адпужвае ўсіх, у каго няма двара, поўнага дроў, каб тапіць паўгода. Ён бязлітасна і сурова важдаецца вакол старажытнай Каложскай капліцы і пустога замка, якія над цяснінай гутараць адно з адным аб мінулым і няпэўнасці будучыні».

Прыцягвае ўвагу паведамленне аб асаблівым выгадаатрымальніку. Матушэвіч запісаў, што князь падарыў:

«Каролю Шыдлоўскаму, мечніку смаленскаму, свайму фаварыту і каханку, горад Казмін (Kozmin) і 17 вёсак».

А што вы, дарагія чытачы, дорыце сваім «палавінкам»? Аўтар гатовы спрачацца, што нікому з вас не даводзілася ў літаральным сэнсе дарыць сапраўдны горад.

Ну а што ж звязвала Януша Сангушку з Гродна? У горадзе над Нёманам бацька Януша Павел Кароль узвёў, не без пэўнай цяганiны, палац, які перайшоў пазней сыну. Акрамя таго, гомасэксуальны князь валодаў каменнай карчмой на галоўнай плошчы горада. Рэшткі гэтага дома, уключаныя пры пазнейшых перабудовах у новы будынак, памылкова называюцца зараз палацам Сангушак. Аб'ект мае адрас: вуліца Савецкая, дом 1.

Шалёны марнатраўца і аматар забароненага кахання, князь Януш, не надаваў, вядома ж, асаблівай увагі сваёй гродзенскай нерухомасці, бо яна была толькі невялікай часткай яго шырокіх уладанняў, аднак часткова захаваная карчма дагэтуль можа нагадваць гараджанам аб асаблiвым «дзіваку», што застаўся ў гісторыі вельмі супярэчлівым, але па-свойму яркім персанажам.

Рэзідэнцыяй валодаў Юзаф Тадэвуш Агінскі — троцкі ваявода. Вельмі выдатнай персонай была сястра гэтага высокага саноўніка — Алена Агінская, якая адрознівалася не толькі вялікім розумам, але і неверагоднай фізічнай сілай. Князёўна, паводле легенд, магла выйграваць рыцарскія турніры і згортвала срэбныя талеркi ў трубу голымі рукамі. Лёгка ўявіць сабе, як гэтая дзіўная жанчына наведвала брата ў яго гродзенскім палацы і паказвала свае незвычайныя ўменні.

Жонкай Юзэфа стала прадстаўніца найбагацейшага магнацкага роду, княгіня Ганна Вішнявецкая.

Ганна з Вішнявецкіх Агінская. Жонка гаспадара гарадзенскага палаца Юзэфа Агінскага.

На плане Гродна 1753 года палац адзначаны як каменны. Зафіксавана форма будынка, з двума рызалітамі па краях.

Пасля Юзафа і Ганны гродзенскім палацам валодаў іх сын — Міхаіл Казімір Агінскі. Гэты магнат стаў адным з самых вядомых прадстаўнікоў роду і адным з самых уплывовых людзей краіны. Ён ажаніўся з Аляксандрай з роду Чартарыйскіх, якая была вядома сваёй любоўю да мастацтва і картачных гульняў.

Пазней будынак перайшоў ва ўласнасць Казіміра Вальмера, вядомага ў гродзенскім павеце шляхціца і ўплывовага ў ВКЛ саноўніка.

Выгляд будынка ў канцы XVIII пачатку XIX стагоддзяў быў зафiксаваны на малюнку вядомага жывапісца Юзафа Пешкі, які адлюстраваў горад з боку сучаснага лесапарку Пышкі. На гэтым малюнку відаць, што пабудова ўсё яшчэ захоўвала сваё ўнушальнае аблічча магнацкага жылля з алькежамі-вежкамі па краях.

Аднак пазней будынак губляе былы бляск і падобна да некаторых іншых гродзенскіх палацаў перастае выконваць функцыі прадстаўніцкай рэзідэнцыі.

У 70-х гадах XIX стагоддзя будынак належаў аўстрыйскаму падданаму Юзэфу Кунцу, які і адкрыў у былым магнацкім палацы бровар.

Варта сказаць, што ў Гродне былі даўнія традыцыі піваварства. Піваварні размяшчаліся пры карчмах, а таксама ў асаблівых будынках у даліне Гараднічанкі. Займаліся піваварствам не толькі свецкія людзі, але і духоўныя асобы, якія, падобна сваім заходнееўрапейскім субратам, таксама варылі піва ў манастырскіх пабудовах. Напрыклад, броварам валодалі манахі бернардынцы, якія выраблялі пенны напой прама ў сценах манастырскага комплексу. Манахі баніфраты валодалі вялікім будынкам бровара на вуліцы Раскоша (Ажэшкі 9), а ў часы гродзенскага старасты Антонія Тызенгаўза быў ўзведзены бровар на высокім беразе Нёмана. Цяпер гэты будынак па адрасе Падольная 37.

План бернардынскага кляштара, ХIХ стагоддзе. Піваварня выдзелена стрэлкай.

Атрымаўшы новае, гэтым разам прамысловае прызначэнне, былы палац Агiнскiх быў значна рэканструяваны і пашыраны з дапамогай дадатковых прыбудоў. Новыя часткі будынка выконваліся ў строгім стылі, са стрыманым дэкорам, у духу так званай цаглянай эклектыкі.

Датай заснавання піўзавода Кунца лічыцца 1877 год. Прадпрымальны замежнік хутка нарошчваў магутнасці і неўзабаве выйшаў на першае месца ў горадзе па аб'ёме вытворчасці хмельнага напою.

Пасля Юзэфа піўзавод перайшоў да яго сыноў і спадчыннікаў Ігнацыя і Франца. Пазней прадпрыемства прадалі Браніславу Краткоўскаму.

У 1914 годзе завод вырабляў больш за 3 з паловай мільёны літраў піва ў год, што адпавядала больш чым 6 мільёнам бутэлек, якія ў расійскай імперыі павінны былі мець аб'ём 0,6 літра.

Нягледзячы на буйныя аб'ёмы вытворчасці піўзавод Краткоўскага меў і нямала канкурэнтаў у самім Гродне, у прыватнасці: бровары Рахілі Андрэс і Лейбы Слуцкага.

У 20-х гадах ХХ стагоддзя піўзавод знаходзіўся ва ўласнасці Юдэля Марголіса.

У 30-х гадах таго ж стагоддзя піваварная вытворчасць належала прадпрыемству найбагацейшага габрэйскага камерсанта з Варшавы — Гарацыя Гелера, які да таго часу ўжо сканаў. У гэты перыяд якасць гродзенскага піва стала вышэйшай.

За савецкім часам прадпрыемства працягвала працу, якая не спынялася і пасля распаду СССР.

Гарадзенскі піўзавод быў зачынены ў 2007 годзе.

Новае жыццё старажытнага аб'екта, які змяніў столькі розных гаспадароў, пачалося ў 20-х годах ХХI стагоддзя.

Аўтар меў магчымасць накіраваць свае прапановы адносна рэстаўрацыі будынка, якая якраз ідзе падчас напісання кнігі, у міністэрства культуры, а таксама самім гаспадарам і рэстаўратарам. Асноўнымі пунктамі гэтых прапаноў можна назваць адкрыццё старажытных арак і ўзвядзенне купалаў над уключанымі ў асноўны аб'ём алькежамі. Да моманту выдання гэтай кнігі аркі ўжо адчыненыя, але ўзвядзенне купалоў, вядома ж, запатрабуе ад навуковых кіраўнікоў значна больш адвагі. Якім будзе вынік адраджэння гэтага важнага для культуры краіны будынка як звычайна пакажа час.

У другой палове XVIII стагоддзя магнацкія тэатры былі адным з галоўных лакаматываў тэатральнага і музычнага мастацтва Рэчы Паспалітай, і тут магнаты ВКЛ не саступалі польскім, а хутчэй нават пераўзыходзілі іх.

Вядома, што ў 60-я і 70-я гады XVIII стагоддзя актыўныя і адукаваныя людзі, схільныя да рэфарматарскай дзейнасці, а менавіта: Міхаіл Казімір Агінскі і Антоній Тызенгаўз, заснавалі адпаведна ў Слоніме і Гродне, школы для артыстаў сваіх тэатраў. Гэта быў прарыўны эпізод па мерках культуры ўсёй Рэчы Паспалітай. У Польшчы ў гэты час яшчэ не было сваёй «кансерваторыі».

Нажаль, ад палаца і іншых пабудоў Агінскага ў Слоніме амаль нічога не засталося. А вось будынкі тэатральнай і музычнай школы Тызенгаўза да гэтага часу ўпрыгожваюць адну з цэнтральных плошчаў Гродна, названую ў гонар самога алігарха.

Пасля падзення Тызенгаўза яго школа была пераведзена ў Паставы і выпусціла некалькі выдатных майстроў, напрыклад, Міхала Рымінскага, які, на думку польскіх спецыялістаў: «najwybitniejszy polski tancerz baletowy XVIII wieku».

Варта адзначыць і еўрапейскі досвед стварэння такіх школ. Напрыклад, правобраз Парыжскай кансерваторыі быў адкрыты толькі ў 1784 годзе, а Венскай кансерваторыі ў 1817 годзе. Так што пачынанні Тызенгаўза сапраўды былі неверагодна прагрэсіўнымі па мерках усяго Старога свету. У Расійскай імперыі прафесійнай музычнай адукацыі ў тыя гады яшчэ не было.

Узровень выкладання ў школе Тызенгаўза быў дастаткова высокім. Вучні асвойвалі клавішныя, духавыя і струнна-смычковыя інструменты. У праграму ўваходзілі таксама спевы, нотная грамата і тэорыя музыкі. Вялося выкладанне танца. Выкладчыкамі школы былі скрыпач Л. Сітанскі, італьянскія балетмайстры — браты Пецінэці і іншыя вопытныя артысты.

Пасля апалы Антонія Тызенгаўза ў 1780 годзе, тэатральна-музычная школа была пераведзена ў Паставы.

Захаваны ў Гродне комплекс будынкаў тэатральна-музычнай школы складаецца з ужо згаданай Крывой афіцыны і найблізкага флігеля — «афіцыны музыкаў». У перыяд 40-50-х гадоў XIX стагоддзя, Крывая афіцына была значна перабудавана. Будынак атрымаў трэці паверх. Галоўны фасад дэкарыраваны высокімі дарыйскімі пілястрамі, філёнгамі і цягамі. Вокны першага паверха маюць апраўленні з разеткамі і замкамі, вокны другога — апраўленні з сандрыкамі, а вокны трэцяга — простыя апраўленні. Фасад вянчае атык, у цэнтральнай частцы якога размешчаны авальны праём, з ляпной гірляндай вакол. Прыватныя ўладальнікі будынку здавалі яго ў арэнду.

Цікава, што экстэр'ер «музычнай афіцыны» максімальна набліжаны да эпохі Тызенгаўза, хоць і не цалкам арыгінальны, а вернуты ў выніку рэстаўрацыі, бо ў часы Расійскай імперыі будынак быў перабудаваны ў стылi класіцызму. І яшчэ дзіўны факт — у былой афіцыне музыкаў да гэтага часу выкладаюць музычнае і тэатральнае мастацтва: там знаходзіцца спецыяльная дзіцячая школа імя Тызенгаўза, гэта значыць будынак выкарыстоўваецца па прамым прызначэнні, як гэта было ў 70-я гады XVIII стагоддзя!

Як вядома, прыналежнасць тэатра, які знаходзіцца паблізу ад Крывой афіцыны, часта вызначаюць няправільна, называючы будынак «тэатрам Тызенгаўза». Насамрэч гэты старажытны тэатр пабудаваны пляменнікам караля, князем Станіславам Панятоўскім.

Цікава, што тэатр павінен быў размяшчацца на даволі вялікай адлегласці ад галоўнага палаца Гарадніцы, такім чынам, Тызенгаўз планаваў зрабіць хутчэй не класічны прыдворны «тэатр пры палацы», а паўнавартасны публічны тэатр, даступны абывацелям, якія маюць уваходны білет. Паводле даследаванняў аўтара, тэатр планаваўся прыкладна на месцы будынка па адрасе Ажэшкі 4. Мяркуючы па планах Гарадніцы, тэатр, які называецца «operhaus», павінен быў быць звязаны ў адзіную кампазіцыю з суседнімі будынкамі. Справа ад яго планавалі размясціць даволі буйны бровар, што пераўзыходзiў тэатр плошчай, а справа ад бровара планавалі ўзвесці будынак шпіталя, які павінен быў мець аналагічную тэатру плошчу, і, як можна меркаваць, мастацкае рашэнне, цалкам аналагічнае рашэнню тэатральнай пабудовы. На думку аўтара, даволі лагічнай будзе гіпотэза аб тым, што такі праект тэатра пазней выкарыстоўваў князь Станіслаў. Так з'явіўся будынак, вядомы ў горадзе як тэатр лялек і тэатр Тызенгаўза. Разам з асноўным корпусам і манежам яны склалі самы вялікі, па займаемай плошчы, палац ВКЛ, сярод цалкам пабудаваных у XVIII стагоддзі. Што да рэальнага тэатра Тызенгаўза, гэта значыць «оперхауса» і суседніх з ім будынкаў, то легенда плана 1780 кажа пра іх як аб пабудаваных. У любым выпадку, ужо на пачатку XIX стагоддзя гэтыя будынкі не існавалі.

План Гарадніцы 1780 года. Оперхаус (крайні справа) і суседнія будынкі.

Няма сумневаў, што трохi шалёны граф Тызенгаўз рэалізоўваў неверагодныя па размаху праекты, назаўжды ўпісаўшы сваё імя ў гісторыю Беларусі. І далёка не на апошнім месцы, сярод яго дасягненняў, стаіць стварэнне тэатральна-музычнай школы.

Цяпер мастацтва акцёраў і спевакоў прыносіць мільярды долараў, дзякуючы небывала развітай індустрыі забаў. І раз менавіта на тэрыторыі Беларусі знаходзіцца будынак адной са старэйшых школ сярод усіх тэатральных і музычных навучальных устаноў Еўропы, то беларусам безумоўна варта ганарыцца такім аб'ектам і прыцягваць да яго ўвагу турыстаў.

З усіх рускіх цароў больш за ўсё часу ў Гродне правёў, па-за ўсякім сумневам, манарх, які быў яшчэ і валадаром Рэчы Паспалітай. Размова пра Уладзіслава Вазу, які насіў не толькі тытулы польскага караля і вялікага князя літоўскага, але таксама фармальна з'яўляўся і расійскім самадзержцам.

Уладар ВКЛ, які паходзіў са шведскай каралеўскай дынастыі, вырашаў у Гродне важныя палітычныя, і не зусім палітычныя, пытанні, напрыклад, сустракаўся з пасламі Венецыянскай рэспублікі, спрачаўся з жонкай Цэцыліяй Габсбург (пра гэта можна прачытаць у дзённіку канцлера ВКЛ Альбрэхта Радзiвiла) i нават, па чутках, меў сярод гараджанак палюбоўніцу габрэйку.

Візіт у Гродна Пятра I з даўніх часоў выклікаў увагу гісторыкаў і краязнаўцаў. Напрыклад, у нямецкамоўнай прэсе, якая выходзіць у перыяд захопу Гродна кайзераўскімі войскамі, паведамляецца, што «цар Пётр піў» у Старым замку. А гродзенскі гісторык міжваеннага перыяду Юзаф Ядкоўскі пісаў, што цар нібыта глядзеў у Гароднi спектакль езуіцкага тэатра, быў вельмі задаволены і прасіў выпусціць на сцэну чарцей.

Менш легендарныя звесткі гавораць аб тым, што расійскі самадзержац удзельнічаў у Гродне ў перамовах з Аўгустам Моцным. Як паведамляецца ў амаль кожным больш-менш буйным нарысе аб гісторыі гродзенскага езуіцкага касцёла, Пётр і Аўгуст бралі ўдзел у асвячэнні гэтага выдатнага барочнага храма. Дакладна вядома, што ў Гродне Пётр планаваў ваенныя аперацыі супраць Швецыі і… пісаў лісты. Адным з адрасатаў гродзенскіх лістоў быў першы губернатар Масквы Ціхан Страшнёў.

У 1708 годзе цар з цяжкасцю выратаваўся з Гродна ад надыходзячых шведаў, на чале якіх быў сам Карл XII. Як пісаў пра гэта ўдзельнік падзеяў, менскі стараста Кшыштаф Завіша:

«У Гродне шведскі кароль асабіста разам з шасцю сотнямі кавалерыстаў захапіў мост і шэсць маскоўскіх палкоў з горада прагнаў. Сам цар і Меньшыкаў збеглі адтуль за некалькі гадзін».

Аляксандр I — цар-ліберал, не раз бываў у Гродне. Першы візіт ён ажыццявіў яшчэ ў 1802 годзе, на самым пачатку свайго валадарання. Манарх спыніўся ў палацы Валіцкага, які захаваўся дагэтуль. Тут мы звернем асаблівую ўвагу на візіт цара, які здарыўся ў 1812 годзе. Тады манарха суправаджаў ваенны міністр Барклай-дэ-Толі і іншыя саноўнікі. Пра гэта чытачу раскажа палкоўнік Максім Пятроў, які пакінуў каштоўныя для гісторыкаў мемуары.

«Прыбыўшы ў Гродна полк наш заняў каравулы як гарадавой, так і імператарскай кватэры пры дзяжурстве маім, на ўвесь час. Імператар прыбыў у Гродна напярэдадні вечара 17 мая. У ноч перад аглядамі я быў неадлучна пры ганаровай варце гасудара і ўвесь час правяраў пасты вонкавага ланцуга, начной кватэры і ўнутраныя — да спальні імператара. Перад узыходам сонца я прыйшоў паглядзець на прыбіральнявых вартавых унтэр-афіцэраў, якія стаялі каля дзвярэй перад спальняй гасудара. Служкі Яго Вялікасці былі ўжо на нагах, рыхтуючы адзенне імператара.

Усе яны былі поўныя ўзорнай ветлівасці, якую я ведаў яшчэ па службе ў Пецярбургу, асабліва ў званні генеральскага ад'ютанта, і за імгненне падалі ў залу на столік цудоўную каву і бісквіты, кажучы, што мне трэба падмацаваць сябе.

Добра паснедаўшы ў бацюшкі цара майго, я звярнуў асаблівую ўвагу на абутак імператара. Бачу, што стаяць на крэсле падрэйтузныя яго паўбоцікі і на іх ляжаць анучы са шчыльнага, ільнянога палатна, з якога шыюць кашулі салдат гвардыі. Я спытаў у дзеншчыка гасудара:

— Ці бацька наш не па частцы панчох?

Служыцель адказаў, што гасудар ужо тры гады замяняе панчохі анучамі з-за сухіх мазалёў.

— Спачатку было ў нас шмат клопату, — дадаў ён, — бывала мы абвязвалі-абвязвалі, круцілі-круцілі каля ступняў, але або пятка свеціцца, або палец выглядае, але добра, што хутка здагадаліся спытаць старога салдата-гвардзейца, які тыдзень пры нас жыў і вывучыў нас усіх абувацца і абуваць гасудара, з добрым спрытам, у гэтыя анучы, ахайна і зручна для ног. Так што гасудар цяпер больш не мае намеру насіць панчохі».

Далей Пятроў паведамляе, што таксама пераняў звычку цара насіць анучы, ці кажучы больш звыклай нам мовай, выкарыстоўваць парцянкі.

Наступны рускі цар, званы Аляксандрам, гэтак жа наведваў Гродна. Выратаванне Аляксандра II ад замаху, учыненага 4 красавіка 1866 года, натхніла гродзенскіх дваран пабудаваць царкву ў гонар Аляксандра Неўскага. Месца для аб'екта было абрана не занадта ўдала: храм наштосцi прыткнулі ўшчыльную да курданёра губернатарскага палаца, то бок створанай яшчэ ў XVIII стагоддзі галоўнай рэзідэнцыі кіраўніка каралеўскімі маёнткамі ВКЛ. Імператар падзякаваў мясцовым падданым за ініцыятыву, а потым, як пiшуць, асабіста наведаў храм, пабудаваны ў гонар свайго выратавання, што праўда не змяніла лёс цара і ён загінуў падчас чарговага замаху.

Аляксандр II.

Апошні рускі цар, Мікалай II, прыязджаў у Гродна з мэтай агляду Гродзенскай крэпасці. Ваенны пісьменнік Дзмітрый Дубенскі так апісваў візіт манарха ў Горад халмоў, які адбыўся, паводле запісаў Дубенскага, 1 лістапада 1914 года.

«1 лістапада Гродна меў гонар наведвання Гасудара імператара і Гасударыні імператрыцы Аляксандры Фёдараўны з найсвятлейшымі дочкамі, вялікімі князёўнамі Вольгай Мікалаеўнай і Таццянай Мікалаеўнай. Роўна ў 10 гадзін раніцы да станцыі ціха падышоў імператарскі цягнік з Івангорада. Выйшаўшы з вагона ў суправаджэнні ваеннага міністра і світы Гасудар імператар прыняў рапарты каменданта крэпасці генерала ад інфантэрыі Кайгародава і гродзенскага губернатара, світы Яго Вялікасці, генерал-маёра Шебеkо. Затым Яго Вялікасці камендантам былі прадстаўлены вышэйшыя ваенныя чыны мясцовага гарнізона, некаторыя з іх удастоіліся літасцівых роспытаў. Затым Гасудар рушыў услед у адмысловую залу, дзе Яго Вялікасці губернатарам былі прадстаўленыя вышэйшыя чыны грамадзянскіх устаноў, дэпутацыі дваранства губерні, гродзенскага гарадскога самакіравання, сялянскага насельніцтва Гарадзенскага павета і гродзенскага габрэйскага грамадства».

Далей Дубенскі паведамляе, што ў Гродне імператар паспытаў хлеб-соль, і атрымаў 5 тысяч рублёў, сабраныя горадам на ваенныя патрэбы. Манарх выказаў падзяку і ўпэўненасць у канчатковай перамозе, а 5 тысяч, відавочна, будучы правільным мужам, аддаў у карыстанне імператрыцы.

Пасля сняданку, які праходзіў паводле рэалій сучасных людзей, ужо ў абедзенны час, цар адправіўся інспектаваць 4-ы і 5-ы фарты Гродзенскай крэпасці і ўвечары вярнуўся ў цягнік. Візіт цара, зразумела, мала чым мог дапамагчы будаўніцтву крэпасці, якое так і не было завершана ў момант удару нямецкіх войск. Вядома, што немцы без якіх-небудзь вялікіх цяжкасцей адкінулі расійскае войска і занялі Гродна.

Мікалай II у Гродне. Наведванне салдацкай зямлянкі.

На працягу стагоддзяў Гродна наведвалі ўладары розных еўрапейскіх дзяржаў, і як можна зразумець з вышэйпададзенага тэксту, зазіралі ў горад над Нёманам і расійскія манархі, прычым тут, як ужо мог пераканацца чытач, з імі адбываліся самыя розныя рэчы, ад прыемных да вельмі небяспечных.

Усё гэта падштурхоўвае да высновы аб тым, што непарушная глыба гродзенскага краязнаўства, у выглядзе папулярнай у экскурсаводаў тэзы аб удзеле Пятра I і Аўгуста Моцнага ў асвячэнні гродзенскага езуіцкага касцёла, усё ж можа, пры цяперашнім узроўні ведаў гісторыкаў пра касцёл, выклікаць пытанні.

Цікава, што акрамя непрыхiльнага да Расіі польскага патрыёта і гродзенскага гісторыка Ядкоўскага, візіт Пятра ў Гродна прымецiў і аўтар нямецкай газеты, якая выпускалася акупацыйнай адміністрацыяй у перыяд Першай сусветнай вайны. Гэтага майстра слова таксама было б цяжка назваць вялікім фанатам Расіі, тым не менш ён не страціў зручны момант, каб адзначыць, нібыта адбытую папойку Пятра і Аўгуста ў гродзенскім замку.

Пасля разгляду ўрыўкавых і больш-менш легендарных звестак варта звярнуцца да больш пераканаўчых дадзеных, то бок інфармацыі пра жыццё Пятра I, якая падрабязна асвятляе і яго гродзенскія дні. На падставе гэтых абагульненых і сістэматызаваных дадзеных можна сцвярджаць, што Пётр I правёў у горадзе над Нёманам, у перыяд з 1705 да 1708 года, больш за 50 дзён.

Паглядзім на некаторыя значныя падзеі, якія адбываліся з ім у Гродне.

У канцы верасня 1705 года Пётр абедаў у Гродне ў ангельскага пасла, барона Чарльза Уітворта, у якога да цара збіраўся абедаць царскі фаварыт Аляксандр Меньшыкаў. Як можна бачыць, свецкае жыццё ў Гродне, у тыя гады, было яркiм, і гэта нягледзячы на вайну са шведамі.

30 верасня Пётр адправіў ліст Анікіце Рапніну, загадваючы ісці з войскамі ў Гродна.

2 кастрычніка цар загадаў, сярод іншага, даслаць яму палонных з ліку астраханскiх паўстанцаў.

19 кастрычніка Пётр знаходзіўся ў Гродне і хацеў атрымаць такарны станок. Кіпучая натура цара відаць патрабавала самых розных заняткаў.

24 кастрычніка Пётр загадаў Георгу Агільві і Анікіце Рапніну ўстаць з войскамі на зімовыя кватэры ў Гродне, і для гэтага ўмацаваць горад. Загад быў выкананы, у выніку чаго быў складзены спецыяльны план гродзенскіх умацаванняў добра вядомы цяпер гродзенскім краязнаўцам.

План гродзенскай пазіцыі расійскай арміі ў 1706 годзе.

11 лістапада Пётр, як можна меркаваць, разам з Аўгустам Моцным, прымаў у Гродне парад войскаў.

14 лістапада Пётр прыняў дацкага амбасадара Георга Грунда.

19 лістапада Пётр сустрэўся з Георгам Іаганам фон-Кейзерлінгам, прадстаўніком прускага караля Фрыдрыха. Пётр прасіў, каб Кейзерлiнг угаварыў Фрыдрыха стаць пасярэднікам у мірных перамовах з Карлам XII. У гэты момант Пётр быў стомлены вайной, не быў упэўнены ў перамозе і турбаваўся аб збяднелай расійскай казне, з якой ён фінансаваў і войскі Аўгуста Моцнага.

20 лістапада Пётр актыўна прымаў важныя рашэнні. Сярод іншага ён выдаў грошы Аўгусту Моцнаму і загадаў Івану Бутурліну не пасылаць загад аб забароне рускай вопраткi і нашэння барод у гарады міжрэчча Акі і Волгі, імкнучыся не правакаваць насельніцтва падчас паўстання.

У гродзенскай краязнаўчай літаратуры сустракаецца згадка пра тое, што ў 20-х чыслах лістапада Аўгуст Моцны нават заснаваў ордэн Белага арла — вышэйшую ўзнагароду Рэчы Паспалітай. Але польскія даследчыкі адносяць гэтую падзею на больш ранні перыяд часу, а некаторыя спецыялісты лічаць, што ордэн існаваў за некалькі гадоў да гродзенскіх сустрэч Аўгуста і Пятра.

2 снежня ў Гродне, падчас знаходжання Пятра, адбылася нарада расійскай дэлегацыі з дэлегацыяй Рэчы Паспалітай аб выкананні саюзніцкіх абавязацельстваў.

4 снежня былі імяніны Меншыкава, які знаходзіўся ў Гродне, адпаведна, Пётр і яго двор напэўна арганізавалі святкаванне.

6 снежня Пётр паведаміў у лісце Фёдару Рамаданаўскаму, што атрымаў тое, пра што прасіў раней, а менавіта: палонных паўстанцаў, станок, які, праўда, не дайшоў у цэласці, і нават белага мядзведзя.

11 снежня Пётр удзельнічаў, з нагоды свята Андрэя Першазванага, у вялікім балі ў Меньшыкава, якога зрабіў генералам кавалерыі. Таксама Пётр пісаў каралеве Англіі Ганне, выдаў указ аб падрыхтоўцы войска да баявых дзеянняў, накіраваў расійскаму паслу ў Парыж просьбу аб вызваленні рускіх караблёў, захопленых французскімі піратамі.

17 снежня Чарльз Уітворт атрымаў ад Пятра ліст для каралевы Ганны, у якім прасіў ангельскую манархiню быць пасярэдніцай для прымірэння са Швецыяй. Справы расійскага войска ўсё яшчэ ішлі не занадта добра і Пётр, бачачы сітуацыю, працягваў шукаць мiру.

Каралева Ганна, якой Пётр пісаў з Гродна.

18 чысла Пётр, пакінуўшы пад Гродна асноўную групоўку расійскай арміі, надоўга з'ехаў з горада над Нёманам, але, як кажуць, толькі для таго, каб зноў вярнуцца…

27 верасня 1707 года расійскі самадзержац заехаў у Гродна.

1 кастрычніка Пётр накіраваў ліст Мазепе у якім абмяркоўваліся перамовы з Польшчай адносна вяртання земляў украінскага Правабярэжжа. Пётр не падтрымліваў гэтую ідэю аб чым і нагадваў Мазепе, які, зрэшты, і так цудоўна ведаў пазіцыю цара.

2 лютага 1708 года Пётр пісаў царэвічу Аляксею, што неўзабаве чакае пад Гроднам шведаў. Акрамя таго, цар аддаў мноства ваенных загадаў сваім военачальнікам.

5 лютага Пётр прыгразіў свайму палкаводцу Барысу Шарамецьеву, які няправільна выканаў загад. У выпадку працягу самадзейнасці цар абяцаў Барысу Пятровічу, што той «заплаціць галавой». Шарамецьеў адразу ж папрасіў аб пратэкцыі Меньшыкава, скардзячыся, што ад слоў цара ён «впал в меленколию» і баіцца, каб яго не забіў «паралиж».

6 лютага Пётр і Меньшыкаў імкліва збеглі з Гродна, а праз дзве гадзіны горад захапілі шведскія войскі, у шэрагах якіх, па ўспамінах відавочца, біўся, і цалкам паспяхова, асабіста Карл XII.

У наступным годзе расейскія войскі атрымалі перамогу ў эпахальнай бітве пад Палтавай. Бязглузды авантурызм шведскага караля не мог доўжыцца вечна, нягледзячы на яго несумнеўныя воінскія таленты.

Прадстаўлены вышэй тэкст паказвае, што ў Гродне Пётр I першы займаўся не толькі найважнейшымі палітычнымі і ваеннымі пытаннямі, але, як гэта было прынята ў тую эпоху, знаходзіў час і для больш вясёлых заняткаў, абмаляваных як у паўлегендарных сведчаннях, так і ў цалкам дакладных крыніцах.

Па падліках аўтара, у Гродне Пётр правёў больш часу, чым у Вільні і Оршы, у якіх расійскі самадзержац таксама спыняўся надоўга. На працягу часу, занятага першай паловай Паўночнай вайны Гродна, такім чынам, стаў фактычна своеасаблівай сталіцай Пятра на тэрыторыі ВКЛ. Што ж, для каралеўскага горада падобны статус манаршай рэзідэнцыі быў суцэль звыклы.

У 1804 годзе кароль-выгнаннік жыў у Варшаве. Надзея на падтрымку расійскага цара, а таксама меркаваная спроба забойства абвешчанага караля з дапамогай яду, які нiбыта выкарыстоўвалі агенты Напалеона, прымусіла Людовіка спешна адбыць у Гародню, не чакаючы адказу на ліст расійскаму імператару Аляксандру I, у якім француз прасіў прытулку на рассейскай тэрыторыі.

Людовік карыстаўся канспіратыўным імём, называючы сябе графам дэ Ліль. З ім быў яшчэ адзін Бурбон — пляменнік караля, будучы фармальны кароль Францыі Людовік XIX, а таксама Антуан Луі — граф (ён жа герцаг) дэ Аварэ, кардынал Луі-Жозэф дэ Манмарансі-Лаваль, Луі Д'Амон — герцаг дэ П'ен, граф (будучы герцаг) П'ер Луі дэ Блакас, Алексіс Бруна — маркіз дэ Васэ, лекар, каплан і іншыя слугі.

Прыехаўшы ў Гродна 4 жніўня 1804 года, кароль даведаўся, што імператар Аляксандр, які не жадаў дадаткова абвастраць адносіны з Напалеонам, не хоча бачыць яго госцем сваіх зямель. На шчасце для французскага ізгоя ў яго быў запасны план. Шведскі кароль Гюстаў IV пагадзіўся прыняць уцекача ад французскіх рэвалюцыянераў — Людовіка.

Беспрэстольны кароль планаваў апынуцца ў адным з важных гарадоў шведскага каралеўства — Кальмары. З Гродна Людовік напісаў шведскаму манарху ліст, тэкст якога захаваўся.

«Монсеньёр, мой брат і кузэн, я атрымаў ліст Вашай Вялікасці ад 6 ліпеня. Ён нагадаў мне той ліст, які Гюстаў III пісаў мне ў страшны час Варэна. Маё сяброўства да бацькі, і мая пяшчота да сына. Ваша Вялікасць даруе гэты выраз, бо розніца нашых гадоў згладзілася ў маім сэрцы і слёзы захаплення і замілавання пацяклі з маіх вачэй. Я добра ведаў, што Банапарт хлусіў, калі адважыўся заявіць, што ніводны гасудар не адкажа на мой ліст ад 6 чэрвеня.

Я пасылаў Вашай Вялікасці вестку аб тым, што маю намер пакінуць Варшаву 25 ліпеня. Затрыманы на некалькі дзён у гэтым горадзе з-за клопату, выкліканага жахлівай справай, аповяд пра якую я ўжо даваў Вашай Вялікасці. Гэтая справа, паводле атрыманых мной новых данясенняў, уяўляецца паскудным лабірынтам, дзе гэты чалавек, які выкрыў злачынства, згуляў бы ролю зладзейскага верхавода, або саўдзельніка (Гаворка аб замаху на Людовіка. Заўвага Я. А.).

Я выехаў 30-га чысла і прыбыў сюды 4-га чысла гэтага месяца, дзе мяне сустрэлі самым цёплым чынам ваенныя і грамадзянскія ўлады, і калі я дазваляю сабе сказаць гэта Вашай Вялікасці, то гэта таму, што я ўпэўнены ў Вашым сяброўстве. Малюся, Ваша Вялікасць, каб Вы пераканаліся ў маіх пяшчотных і шчырых пачуццях, якія я адчуваю да майго брата і кузэна. Добры брат і кузэн Людовік».

Аднак гэты цiкавы тэкст не быў адзіным пасланнем шведскаму манарху. Паміж радкоў ліста было ўпісана іншае паведамленне, створанае з дапамогай адмысловых чарнілаў, якія выяўляюцца пры награванні ліста. Вось гэты таемны тэкст:

«Па прыбыцці сюды я застаў адказ Імператара Расійскага, Яго Імператарскай Вялікасці. Без сумневу кіруючыся палітычнымі абставінамі, якія трэба паважаць, ён не лічыць, што маё ўз'яднанне з часткай маёй сям'і павінна мець месца ў межах яго дзяржавы, таму я магу з упэўненасцю скарыстацца шчодрымі прапановамі Вашай Вялікасці, і я неадкладна аднаўлю сваё падарожжа да Балтыйскага мора, каб адправіцца ў Кальмар. Адзіная акалічнасць магла б перашкодзіць выкананню гэтага праекту, гэта калі б непераадольныя перашкоды не далі б маім бацькам з'ехаць з Англіі ў Швецыю. Я яшчэ не атрымаў іхніх адказаў. 17 ліпеня дата іх апошніх лістоў у адказ на мой ад 25 чэрвеня, але немагчыма, каб праз восем дзён я не ведаў пра іх планы. Бязмежны давер стаў у адносінах да Вашай Вялікасці абавязкам, таму я скажу Вашай Вялікасці і прашу захаваць гэты сакрэт, што, атачыўшы сябе бацькамі, я маю намер выдаць з імі новы акт, які я рыхтую і які я хачу адрасаваць свайму народу. Несумненна, для мяне было б вельмі здавальняючым змясціць тры геральдычныя лілеі пад прыкрыццё трох карон, але я не буду злоўжываць шчодрым сяброўствам з Вашай Вялікасцю, каб гэта не стала кампраметацыяй, гэта было б няшчасцем для мяне і крыніцай вечнага шкадавання. (Гэта геральдычная метафара, з адсыланнем да гербаў каралеўскіх дамоў Францыі і Швецыі, мабыць, азначае намер Людовіка абвясціць свой акт у Швецыі, калі Гюстаў не будзе пярэчыць. Заўв. Я.А.).Прашу Вашу Вялікасць прабачыць мяне за тое, што частка майго ліста напісана не маім почыркам. Я баюся зрабіць свой тэкст неразборлівым, таму я спадзяваўся на свайго сябра, графа дэ Аварэ. Людовік».

Кароль Швецыі Гюстаў Адольф — адрасат гродзенскага ліста Людовіка XVIII.

Цікава і месца пастою французскіх арыстакратаў. У сваім лісце кароль адзначае цёплы прыём з боку гродзенскіх улад, што можа наводзіць на думкі аб прадастаўленні госцю нейкага элітнага жылля. Усё ж выгнаннік, хоць і стараўся захоўваць канфідэнцыйнасць і быў пазбаўлены ўлады, працягваў заставацца фармальным манархам вялікай еўрапейскай краіны, таму нярэдка кватараваў у палацах, напрыклад, у Мітаўскім палацы і адным з палацаў у варшаўскіх Лазенках.

Спіс гродзенскіх прадстаўніцкіх рэзідэнцый дазваляў выбіраць з некалькіх аб'ектаў. Вядома, што за два гады да заезду элітнай французскай кампаніі, Гродна наведваў імператар Аляксандр I, які спыніўся ў так званым палацы Валіцкага. Ці не ў гэтай рэзідэнцыі кватараваў і Людовік са сваімі спадарожнікамі? Пісьменнік і гісторык Эрнэст Додэ адзначаў, што Блакенфельдскі палац, размешчаны непадалёк ад латвійскай вёскі Вільцэ, даў прытулак выгнаннікам пасля ад'езду з Гродна і быў больш камфортны, чым гродзенскія заезныя двары (auberges), хоць тэкст французскага даследчыка не цалкам паказвае чытачам з чаго зроблена выснова аб пражыванні Людовіка і яго маленькай світы менавіта ў гродзенскіх заезных дварах. Вядома, што граф дэ Аварэ, у 1801 годзе, маючы пры сабе ліст Людовіка XVIII, пакінуў жонцы рускага вяльможы Віктара Качубея запіску з адрасам для распараджэнняў «Hotel de Grodno». У французскай мове слова Hotel як раз можа азначаць дастаткова вялікую гарадскую сядзібу.

Так ці інакш, у жніўні 1804 года высокія французскія госці хутка з'ехалі з Гродна, адбыўшы ў бок Рыгі. Ужо ў канцы верасня Людовік, пакінуўшы хворага графа дэ Аварэ ў Блакенфельдскім палацы і трапіўшы на шляху ў марскую буру, высадзіўся ў шведскім Кальмары, дасягнуўшы такім чынам мэты, пазначанай у гродзенскім лісце.

Вось такія важныя і таемныя шасцяронкі еўрапейскай палітыкі круціліся на самым пачатку XIX стагоддзя ва ўжо тады былым каралеўскім горадзе, які, зрэшты, яшчэ вельмі добра памятаў найважнейшыя падзеі, агульнаеўрапейскага маштабу, якія адбываліся падчас апошняга сейма Рэчы Паспалітай, крыху больш за 10 гадоў таму.

Вельмі хутка, нібы ў пацверджанне існавання асобай магіі iнтэрнэту, уладальнік асабняка і, адпаведна, дзверэй, напісаў мне, намякнуўшы, што я трохі ачарніў сям'ю і ніхто не збіраўся выламваць дзверы, пасля чаго я адказаў, што толькі пераказваю словы сустрэтага мной маладога хлопца. Гаспадар не стаў спрачацца, а папрасіў, калі гэта ў маіх сілах, даць каардынаты якіх-небудзь гарадзенскіх рэстаўратараў, каб яны маглі папрацаваць над дзвярыма. Аўтар паразмаўляў на гэтую тэму з некаторымі работнікамі гродзенскіх музеяў, у прыватнасці з Сяргеем Казуляй, і даў гаспадару дома каардынаты вядомага рэстаўратара Уладзіміра Кіслага.

З таго часу прайшло больш за два гады, але дзверы дома так і не адрэстаўравалі, але, прынамсі, яны ўсё яшчэ на месцы.

Што ж такога асаблівага ў гэтым аб'екце?

Пры вывучэнні вялікай колькасці дзвярэй у рэгіёне Беларусi, i нават у іншых частках Еўропы, можна адзначыць адносную рэдкасць выкарыстання выяваў чалавека і жывёл у дэкоры такіх прадметаў. Нават вельмі багатыя дзверы ў вельмі багатых будынках часта пазбаўлены падобных упрыгожванняў. Складаныя шматфігурныя рэльефы можна ўбачыць, напрыклад, на дзвярах каталіцкіх храмаў. У гэтых выпадках персанажы, вядома ж, узяты з хрысціянскіх гісторый. Другі вялікі кластар, у якім прадстаўлены персанажы, што выкарыстоўваюцца для такіх рэльефаў — антычная міфалогія. Першы медальён (паслядоўнасць злева направа і зверху ўніз) уяўляе сабой тучнага мужчыну (жанчыну?), які нешта піша ў кнігу, у руцэ бачныя шалі. Другі чалавек сядзіць, падпёршы галаву рукой. Трэці медальён яўляе выяву галавы, якая нібыта вырастае з кнігі. Ну а ў чацвёртым медальёне сядзіць сава на кнізе.

Дык што ж гэта за персанажы? Адносна трох чалавек у медальёнах можна вылучыць не вельмі абгрунтаваную гіпотэзу. Можна выказаць здагадку, што гэта майстар, чаляднік і вучань (у тым жа парадку, што і ў апісанні), гэта значыць тры класа працоўных з рамесных майстэрняў. Або іншая іерархічная група, звязаная з адукацыяй, напрыклад, рэктар ВНУ і яго студэнты. У адрозненне ад першых трох, чацвёрты медальён тут паддаецца дастаткова упэўненнай расшыфроўцы.

Нягледзячы на дрэнную захаванасць, можна сказаць, што гэта так званая Сава Мінервы, то бок сімвал мудрасці. Ацэньваючы выяву ў цэлым, можна адзначыць, што на ўзроўні архетыпаў выявы відавочна ўяўляюцца злучанымі з працэсам навучання, набыцця ведаў, на што паказваюць сава і кніга. Гродзенскі гісторык Андрэй Чарнякевіч лагічна заўважыў, што вывучэнне гісторыі ўладальнікаў дома, якія ўстанавілі гэтыя дзверы, можа даць ключ да разумення загадкавых рэльефаў.

Ну а зараз вішанька на торце. Сава Мінервы, якая сядзіць на кнізе, з'яўляецца сімвалам ілюмінатаў. Тых самых, з кніг Дэна Браўна! Так-так, гэта эмблема, якая з'явілася ў кнізе «Das verbesserte System der Illuminen» заснавальніка ордэна Адама Вейсгаўпта. Дарэчы, згаданыя вышэй майстар, чаляднік і вучань — гэта тры масонскія ступені, а ілюмінаты і масоны, як вядома, цесна звязаныя паміж сабой.

Але ёсць і іншыя цікавыя гравюры Гродна. Напрыклад вось такая, што захавала для нашчадкаў выгляд горада з каланчы. Зроблена яна па фатаграфіі, у канцы ХІХ стагоддзя, гэта значыць, далёка не такая старая, як гравюры Цюндта i Макоўскага. У вікіпедыі яе аўтарам пазначаны К. К. Случэўскі — некалі вельмі папулярны, а цяпер прызабыты расейскі літаратар. Аднак Случэўскі быў, зразумела, толькі аўтарам дарожных нататак «Па Паўночным-Захадзе Расіі», у выданні якіх змешчана гравюра Гродна, а аўтарам гравюры, па невядомай фатаграфіі, з'яўляўся ілюстратар М. Рашэўскі.

Гэты майстар паходзiў з тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай. Ён рабіў высакакласныя ілюстрацыі (i iншыя творы) і адрозніваўся незвычайнай пладавітасцю. Толькі ў папулярным часопісе «Ніва», было надрукавана больш за 1500 ілюстрацый Рашэўскага! Ёсць меркаванне, што Рашэўскі быў адным з найлепшых рускіх гравёраў канца ХІХ стагоддзя. Гравюра Рашэўскага з выявай Гароднi, даволі дакладная, і цікавая хаця б ужо тым, што на ёй прадстаўлены многія значныя і страчаныя аб'екты. Некаторыя з іх аўтар падпісаў, зрабіўшы «расшыфроўку» гэтай старадаўняй выявы.

Па-за ўсякім сумневам, пытанне мае патрэбу ў дадатковым вывучэнні.

Аднак сёе-тое можна меркаваць і нават сцвярджаць ужо зараз.

Вядома, што езуіцкі храм Францішка Ксаверыя будаваўся ў другой палове XVII стагоддзя. Першапачаткова храм езуітаў меў нямала агульнага з гарадзенскім касцёлам дамініканаў. Вядомыя абрысы верхніх ярусаў веж езуіцкага храма, якія прывабліваюць погляд сваімі увагнутымі формамі, з'явіліся, як лічыцца, у другой палове XVIII стагоддзя і, тэарэтычна, маглі быць творам кагосьці з прыдворных саксонскіх архітэктараў. Зрэшты, адукаваныя айцы езуіты маглі, тэарэтычна, самастойна скласці праект. Падобная здагадка суцэль дарэчна і ў выпадку першапачатковага праекту храма, фасад якога быў больш аскетычным і стылістычна блізкім да помнікаў так званага сармацкага барока.

Але акрамя гіпотэз можна агучыць і некаторыя імёны ўдзельнікаў будаўніцтва. Дакладна вядома, што ў будаўніцтве езуіцкага храма, відаць, менавіта касцёла Францішка Ксаверыя, прымаў удзел вопытны мясцовы спецыяліст, майстар гродзенскага будаўнічага цэха па імені Томаш Пярсіцкі.

Мабыць, яго навыкі ўсё ж былі не зусім дастатковыя, таму што праца гродзенца падвергнулася крытыцы нейкага прыезджага італьянца, якім, на думку польскага гісторыка архітэктуры Пятра Ямскага, мог быць прыдворны архітэктар Сапегаў, Фрэдыяні. Меркаваная крытыка Фрэдыяні, які, як лічыцца, удзельнічаў у пабудове віленскага касцёла Пятра і Паўла, робіць яго адным з верагодных удзельнікаў будаўніцтва ў гарадзенскіх езуітаў.

Можа быць Станіслаў Аўгуст пасяліў якую-небудзь палюбоўніцу і ў адной з гарадзенскіх сядзіб?

Мемуарыст Ян Дуклан Ахоцкі ўспамінае аб тым, што ў Гродне, падчас апошняга сейма Рэчы Паспалітай, які праходзіў у 1793 годзе, задавала моду французская фаварытка караля, нейкая маркіза Лулі.

З дзённіка графа Безбародкі вядома, што першым візітам, які кароль зрабіў пасля свайго адрачэння ад прастола ў 1795 годзе, быў візіт у сядзібу Станіславава. Ведаючы аб гэтым так і хочацца выказаць здагадку, што апошні кароль шукаў суцяшэння ў абдымках якой-небудзь маладой прыгажуні, якая жыла ў той сядзібе.

Зрэшты, вядома таксама, што падчас пражывання ў Гродне, побач з палонным расійскай імператрыцы Кацярыны II была яго фактычная жонка Эльжбета Грабоўская, а сам былы ўладар Польшчы і Літвы часцяком знаходзіўся ў цяжкім псіхічным стане, нярэдка адчуваў фізічныя недамаганні і быў ужо даволі пажылым чалавекам, нават па сучасных мерках.

Ці былі сапраўды гродзенскія сядзібы караля зацiшкамі для кахання фрывольных дам і кавалераў XVIII стагоддзя? Даследчыкам яшчэ ёсць над чым папрацаваць, каб добра асвятліць гэтае пытанне.

Аднак несумненна, што гэтыя загарадныя палацы можна называць дамамі задавальненняў.

Вельмі блізкім і часцяком сінанімічным паняццем з'яўляецца «Lustschloss» на нямецкай або на французскай «maison de plaisance», гэта значыць, па сутнасці, тыя ж самыя дамы задавальненняў, што пазначаныя як «Lusthaus».

Для маркіравання гродзенскіх каралеўскіх сядзіб лэйблам «дом задавальненняў» дарэчы выкарыстоўваць архітэктурную тыпалогію, мастацтвазнаўчы аналіз і звесткі аб заказчыках будаўніцтва.

Гэта невялікія асабнякі, размешчаныя ў дастаткова маляўнічых мясцінах, пабудаваныя для караля польскага і вялікага князя літоўскага. Дадзеныя звесткі ўжо дазваляюць класіфікаваць будынкі як «maison de plaisance». Найбольш ярка, сярод усіх гродзенскіх сядзіб караля, рысы дома задавальненняў выяўлены ў палацы сядзібы Панямунь. Асабняк меў самае маляўнічае размяшчэнне, а акрамя таго, адмысловую аглядную альтанку, у кітайскім стылі, уладкаваную прама на даху. Выкарыстанне розных архітэктурных рашэнняў з мэтай стварэння пляцовак, зручных для агляду наваколляў, было характэрнай прыкметай будаўніцтва «maison de plaisance». Адмысловыя аглядныя «вежкі» маюцца, напрыклад, у веймарскім Бельведэры, палацы Фаварыт у Людвігсбургу, палацы Фаварыт у Раштаце, і іншых падобных рэзідэнцыях.

Асаблівае значэнне гродзенскім дамам задавальненняў надае тое, што гэта найрэдкі прыклад такіх аб'ектаў, якія належалі польска-літоўскім манархам. Аналагамі для іх можа служыць, да прыкладу, Белы дамок у Лазенках, ды і сам лазенкаўскі Палац на вадзе нясе ў сабе рысы «maison de plaisance».

Але ёсць і яшчэ адна займальная дэталь гэтай выявы. На галаве Вітаўта надзета… каралеўская карона. На сваіх кананічных (і, дарэчы, выдуманых мастакамі) выявах, вялікі князь паказваецца ў княжай кароне, ці інакш кажучы, княжай шапцы, але ў Гродне галаву Вітаўта вянчае карона вельмі падобная да польскай каралеўскай. Ці хацеў мастак нешта сказаць падобным выбарам вянца? Сумнеўна, канешне, каб аўтар, якi, як можна меркаваць, памылкова адлюстраваў замак Баторыя за спіной Вітаўта, разбіраўся ў адрозненнях манаршых рэгалій. Але хто ведае… Можа быць гэта падыход постмадэрніста, ці нават метамадэрніста. Ці ж, і гэта вельмі верагодна, аўтар бачыў карціну літоўскага мастака Ёнаса Мацкявічуса, напісаную ў 1930 годзе: на гэтым палатне вялікі князь, насуперак канону больш старых партрэтаў, таксама носіць каралеўскі вянец.

У любым выпадку, можна канстатаваць, што Вітаўт усё ж атрымаў сваю каралеўскую карону, хаця адбылося гэта крыху пазней, чым ён разлічваў.

У фінале дадзенага раздзела і ўсёй кнігі, аўтар заўважыць, што менавіта постаць вялікага князя Вітаўта, які быў таксама князем гродзенскім і берасцейскім, служыць выдатным сімвалам цесных гістарычных сувязяў дзвюх сталіц заходніх абласцей Беларусі.

Вядома ж, не толькі Гродна і Брэст цесна звязаны ў гісторыі важнымі падзеямі, нярэдка як бы падзеленымі паміж гэтымі гарадамі, але і ўся Беларусь, па сутнасці, з'яўляецца дастаткова маналітным, у гістарычным плане, рэгіёнам, населеным людзьмі, чые продкі стагоддзямі жылі на гэтай зямлі і будавалі свае дзяржавы, ад Полацкага княства да сучаснай Рэспублікі Беларусь. І ўсё ж ёсць нешта асаблівае ў двух апорах заходніх беларусаў, Гродзеншчыне і Брэстчыне, краях Белавежскай пушчы і «Бацькі Нёмана», замкаў літоўскіх ўладцаў і рэзідэнцый найбагацейшых магнатаў Рэчы Паспалітай, краях, дзе адбылося столькі памятных падзей, упісаных у гісторыю Еўропы вялiкiм шрыфтам.

Жыццё працягваецца, а значыць і летапіс Захаду Беларусі будзе працягнуты.